S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň guramagynda ýurdumyzyň umumybilim berýän orta mekdep okuwçylarynyň arasynda geçiriljek Ekologiýa bäsleşiginiň
DÜZGÜNNAMASY
Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe Gahryman Arkadagymyzyň başyny başlan tutumly başlangyçlary Hormatly Prezidentimiz Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň parasatly baştutanlygynda üstünlikli amala aşyrylýar. Hemişelik Bitarap Türkmenistan daşky gurşawy goramak we ekologiýa abadançylygyny pugtalandyrmak boýunça Birleşen Milletler Guramasy ýaly iri halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygy barha ösdürýär. Ýurdumyzyň bu ugurdaky dünýä nusgalyk işleri ählumumy parahatçylygyň we howpsuzlygyň bähbidine gönükdirilendir.
Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň durmuşa geçirýän ekologiýa syýasatyny ýaş nesilleriň arasynda wagyz etmek, bilim ulgamyna täzeçil innowasiýalary ornaşdyrmak, umumybilim berýän orta mekdepleriň okuwçylarynyň arasyndan zehinli ýaşlary ýüze çykarmak hem-de olary ylmy-taslama işlerine höweslendirmek maksady bilen, şu Ekologiýa bäsleşiginiň Düzgünnamasy işlenip taýýarlanyldy.
1. UMUMY DÜZGÜNLER
1.1. Şu Düzgünnama Türkmenistanyň umumybilim berýän orta mekdepleriniň okuwçylarynyň arasynda Ekologiýa bäsleşigini (mundan beýläk — bäsleşik) guramagyň we geçirmegiň tertibini, şertlerini hem-de ýeňijileri kesgitlemegiň kadalaryny belleýän esasy resminamadyr.
1.2. Bäsleşigi geçirmegiň esasy maksady — ýurdumyzyň bilim ulgamyny ösdürmegiň döwlet maksatnamalaryna laýyklykda, okuwçylaryň ekologiýa babatda bilim derejesini we hünär endiklerini kämilleşdirmekden, sanly bilim ulgamyny ulanmak arkaly döredijilikli we zehinli ýaşlary ýüze çykarmakdan ybaratdyr.
1.3. Bäsleşigiň geçirilmegi häzirki zamanyň ylmy we amaly ekologiýa meselelerini seljermäge ukyply şahsyýetleri kemala getirmäge, orta mekdepler bilen ýokary okuw mekdepleriniň arasyndaky ylmy-usuly hyzmatdaşlygy berkitmäge hem-de ýaşlary hünär saýlamaga ugrukdyrmaga hyzmat edýär.
1.4. Bäsleşik açyklyk, adalatlylyk we aýdyňlyk ýörelgeleri esasynda geçirilýär.
2. BÄSLEŞIGIŇ ESASY WEZIPELERI
Bäsleşigiň esasy wezipeleri şu aşakdakylardan ybarat:
• Amaly endikleri ösdürmek: Okuwçylaryň häzirki zaman tehnologiýalaryny ulanmak arkaly nazary bilimlerini amaly ekologiýa meselelerini çözmäge gönükdirmek;
• Zehinli ýaşlary goldamak: Ukyply okuwçylary ýüze çykarmak, olary ylmy-döredijilik işlerine höweslendirmek we goldaw bermek;
• Ylmy-usuly hyzmatdaşlygy berkitmek: Sanly maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalarynyň mümkinçiliklerinden peýdalanyp, ýokary okuw mekdepleri bilen orta mekdepleriň arasynda dowamly özara aragatnaşygy ýola goýmak;
• Bilimiň hilini ýokarlandyrmak: Okuwçylaryň ekologiýa dersi boýunça taýýarlyk derejesini kämilleşdirmek we dünýä standartlaryna laýyk gelmegini gazanmak;
• Ylmy gözleglere ugrukdyrmak: Ýaşlarda özbaşdak işlemek, seljerme geçirmek we ylmy gözleglere bolan gyzyklanmany artdyrmak;
• Ekologiýa medeniýetini kemala getirmek: Ýaş nesilleriň tebigata bolan aňly garaýşyny ösdürmek we olarda ekologiýa medeniýetini kämilleşdirmek;
• Hünär ugrukdyrmasyny amala aşyrmak: Okuwçylaryň şahsy ukyplaryna we intellektual isleglerine laýyklykda, geljekde ekologiýa ugurlary boýunça hünär saýlamaklaryna ýardam bermek.
3. BÄSLEŞIGIŇ GEÇIRILIŞ TERTIBI WE ŞERTLERI
3.1. Bäsleşik orta mekdep okuwçylarynyň arasynda iki tapgyrda şahsy bäsleşik görnüşinde geçiriler.
3.2. Bäsleşigiň resmi iş dili – türkmen we rus dilleridir.
3.3. Bäsleşige umumybilim berýän mekdepleriň 11-nji we 12-nji synp okuwçylary gatnaşýar. Her etrapdan (şäherden) tapawutlanan 5 okuwçydan köp bolmadyk gatnaşyjylaryň sanawyny etrap (şäher) bilim bölüminiň degişli hünärmenleri aşakdaky nusga (Goşundy 1) laýyklykda dolduryp, 2026-njy ýylyň 1-nji martyna çenli tm.tau.2022@gmail.com elektron salgysyna ugratmalydyr.
3.4. Bäsleşigiň 1-nji tapgyry 2026-njy ýylyň 4-nji martynda sagat 10:00-da S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň web saýtynyň üsti bilen bilim portalynyň binýadynda onlaýn görnüşinde göni wideoaragatnaşyk arkaly geçiriler.
3.4.1. Gatnaşyjylar bäsleşik başlanmaga 1 sagat galanda şu aşakdaky bellenilen merkezlere barmalydyrlar:
Aşgabat, Arkadag şäherleri we Ahal welaýaty: S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti;
Mary welaýaty: Türkmenistanyň Döwlet energetika instituty;
Lebap welaýaty: Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk instituty;
Daşoguz welaýaty: Türkmen oba hojalyk instituty;
Balkan welaýaty: Balkan welaýat Baş bilim müdirligi.
3.4.2. Gatnaşyjylaryň ählisi häzirki zaman kompýuterleri bilen üpjün edilmelidir. Ähli kompýuterleriň internete çatylmagy hökmanydyr (internet ýeterlikli tizlikde işleýän bolmaly).
3.4.3. Olimpiadany adalatly we guramaçylykly geçirmek maksady bilen 1-nji tapgyryň geçirilýän ýerinde gözegçiligi amala aşyrmak üçin S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti tarapyndan gözegçiler iş sapary bilen ugradylar.
3.4.4. Guramaçylyk topary tarapyndan gatnaşyjylara ulanyjynyň ady (login) we parol berler.
3.4.5. Ulanyjynyň ady (login) hem-de paroly bir gezek ulanmaga niýetlenendir we ony 1-nji tapgyryň geçirilýän güni bellenilen wagtda ulgama girmek üçin ulanyp bolýar.
3.4.6. Gatnaşyjy ulanyş sahypasyna gireninde dersiň okuw maksatnamasyna laýyklykda, esasan, ekologiýanyň kanunlary we ekologik täsirler, populýasiýalaryň ekologiýasy we biosfera, ekoulgamlar, adam ekologiýasy we häzirki zaman ekologiýa meseleleri, Türkmenistanda ekologiýa kanunçylygy we halkara hyzmatdaşlyk ýaly bölümlere degişli ýumuşlar açylýar.
3.4.7. Bäsleşigiň 1-nji tapgyrynda test ýumuşlaryny we meseleleri ýerine ýetirmek üçin jemi 90 minut wagt berilýär.
3.4.8. Gatnaşyjy ýumuşlary ýerine ýetirýän wagtynda diňe bäsleşigiň ýörite programma üpjünçiligi (sanly portaly) bilen işlemelidir.
3.4.9. Bäsleşik wagtynda okuwçylaryň ýanynda diňe ýazuw kagyzy, ruçka, galam we kalkulýator bolmagyna rugsat berilýär. Beýleki goşmaça serişdelerden (okuw kitaplary, gollanmalar, öýjükli telefonlar, maglumat göterijiler we ş.m.) peýdalanmak gadagandyr.
3.4.10. Gatnaşyjylar ýumuşlary özbaşdak ýerine ýetirmelidirler. Bäsleşik wagtynda özara gürleşen, goşmaça kömek alan ýa-da şu Düzgünnamanyň 3.4.8-nji we 3.4.9-njy bentleriniň talaplaryny bozan okuwçylar bäsleşikden çykarylýar.
3.4.11. Bäsleşigiň 1-nji tapgyrynyň netijeleri gatnaşyjylaryň toplan ballarynyň jemi esasynda awtomatik usulda kesgitlenilýär.
3.4.12. Her welaýatdan, Aşgabat we Arkadag şäherlerinden azyndan 2 (iki) sany okuwçynyň gatnaşmagy nazarda tutulyp, 1-nji tapgyrda iň ýokary netije görkezen 40 (kyrk) sany okuwçy bäsleşigiň 2-nji tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazanýar.
3.5. Bäsleşigiň 2-nji tapgyry 2026-njy ýylyň 26-njy martynda sagat 10:00-da S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetinde geçiriler.
3.5.1. Bäsleşigiň 2-nji tapgyrynda gatnaşyjylar öz ylmy taslamasy bilen çykyş eder. Ylmy taslamalar Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan kabul edilen Durnukly Ösüş Maksatlarynyň azyk howpsuzlygy we daşky gurşawy goramak boýunça şu aşakdaky ugurlaryna degişli bolmaly:
- Açlygy ýok etmek. Açlygy ýok etmek, azyk howpsuzlygyny üpjün etmek we iýmitiň hilini gowulandyrmak we oba hojalygyň durnukly ösüşine ýardam etmek;
- Arassa suw we arassaçylyk. Suw serişdeleriniň elýeterliligini we olaryň rejeli peýdalanmagyny we hemmeler üçin suwuň arassalygyny üpjün etmek;
- Elýeterli we arassa energiýa. Hemmeler üçin energiýanyň gymmat däl, ygtybarly, durnukly we döwrebap serişdelerine umumy elýeterliligi üpjün etmek;
- Howanyň üýtgemegine garşy göreş. Klimatyň üýtgemegi we onuň netijeleri bilen göreşmek üçin gaýragoýulmasyz çäreleri görmek;
- Deňziň ekologik ulgamyny gorap saklamak. Durnukly ösüşiň bähbitleri üçin ummanlary, deňizleri we derýalary gorap saklamak we olardan rejeli peýdalanmak;
- Gury ýer ekologik ulgamyny gorap saklamak. Gury ýerleriň goragy we dikeldilmegi, olaryň rejeli peýdalanmagyna ýardam etmek, tokaýlardan rejeli peýdalanmak, çölleşmä garşy göreşmek, ýerleriň zaýalanmagyny we biodürlüligini ýitirmek hadysasyny bes etmek.
3.5.2. Gatnaşyjylar ylmy-taslama işiniň ýazmaça beýanyny (Word ýa-da PDF formatynda, 10 sahypadan köp bolmadyk göwrümde) hem-de tanyşdyryş (prezentasiýa/PPT, 7...10 slaýd göwrümde) faýlyny taýýarlap, 2026-njy ýylyň 21-nji martyna çenli tm.tau.2022@gmail.com elektron salgysyna ugratmalydyrlar.
3.5.3. Gatnaşyjylar 2-nji tapgyrda taslama işiniň tanyşdyryşy (prezentasiýasy) bilen çykyş edýärler. Okuwçylaryň islegine görä, taslama degişli bolan amaly görkezme esbaplaryny (maketleri, modelleri) ulanmaga rugsat berilýär (görkezme esbaplarynyň bolmagy hökmany talap bolup durmaýar).
3.5.4. Her çykyşyň dowamlylygy 5 minutdan geçmeli däl.
3.5.5. Gatnaşyjylaryň ylmy taslamalary bäsleşigiň eminler topary tarapyndan şu aşakdaky ölçegler esasynda 100 ballyk ulgamda bahalandyrylýar:
- Döwrebaplygy we derwaýyslygy (20 ball): Saýlanyp alnan mowzugyň häzirki zaman ekologiýa meseleleri bilen baglanyşygy we çözgüdiň ähmiýeti;
- Täzeçilligi we ylmylygy (20 ball): Meseläniň özboluşly (original) çözgüdi, ylmy esaslary we seljermesiniň çuňlugy;
- Beýan edilişiniň yzgiderliligi we aýdyňlygy (15 ball): Okuwçynyň öz işini logiki yzgiderlilikde düşündirip bilmegi, diliň takyklygy we sowatlylygy;
- Maglumatlaryň takyklygy we wizualizasiýasy (15 ball): Taslamada ulanylan sanlaryň dogrulygy, çyzgylaryň, suratlaryň we prezentasiýanyň taýýarlanyş hili;
- Durmuşa ornaşdyrmagyň mümkinçiligi (20 ball): Taslamanyň önümçilikde ýa-da gündelik durmuşda peýdalanylyp bilinjekdigi we ekologik peýdasy;
- Sorag-jogap we özüni alyp barşy (10 ball): Okuwçynyň eminleriň soraglaryna berýän jogaplarynyň anyklygy we erkin çykyş etmek ukyby.
3.5.6. Bäsleşigiň 2-nji tapgyrynyň eminler toparynyň düzümi Guramaçylyk topary tarapyndan tassyklanylýar. Onuň düzümine S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň mugallymlary bilen bir hatarda, her welaýatdan, Aşgabat we Arkadag şäherlerinden bir sany hünärmen ýa-da mugallym goşulýar.
3.6. Bäsleşigiň 2-nji (jemleýji) tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazanan okuwçylaryň we olaryň ýolbaşçy mugallymlarynyň bäsleşik dowam edýän döwründe umumy ýaşaýyş jaýy we naharlanmak bilen bagly çykdajylary S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti tarapyndan bellenilen tertipde üpjün edilýär.
3.7. Bäsleşige gatnaşyjylaryň uniwersitete gelip-gitmekleri bilen bagly ýol-ulag çykdajylary ugradýan tarapyň hasabyna amala aşyrylýar. Okuwçylaryň bäsleşige gelip-gitmekdäki ýol howpsuzlygy, bellenilen merkezlerde özüni alyp baryş we tertip-düzgün kadalaryny berjaý edişi üçin doly jogapkärçilik olary ugradýan tarapyň jogapkär hünärmeniniň (ýolbaşçy mugallymynyň) üstüne ýüklenilýär.
4. BÄSLEŞIGIŇ JEMINI JEMLEMEK WE ÝEŇIJILERI YGLAN ETMEK
4.1. Bäsleşigiň deslapky netijeleri 2-nji tapgyrda toplanan ballaryň jemi esasynda kesgitlenilýär we şol gün yglan edilýär.
4.2. Gatnaşyjylar netijeler bilen ylalaşmadyk ýagdaýynda, olar yglan edilen pursadyndan başlap 1 sagadyň dowamynda arz-şikaýat bilen ýüz tutup bilerler.
4.3. Ýeňijileriň umumy sany 2-nji tapgyra gatnaşyjylaryň 30 % çäklerinde bellenilip, ýerler (I, II, III orunlar) 1:2:3 gatnaşykda paýlanylýar.
4.4. Bäsleşigiň gutarnykly netijesi beýanlar arkaly resmileşdirilýär we eminler toparynyň netijenamasy esasynda ýeňijileriň düzümi S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň rektorynyň buýrugy bilen tassyklanylýar.
4.5. Bäsleşigiň ýeňijileri I, II, III derejeli diplomlar we ýadygärlik sowgatlary bilen sylaglanarlar.
Habarlaşmak üçin: +99365633644, +99363966901, tm.tau.2022@gmail.com
Bäsleşigiň guramaçylyk topary
