Türkmeniň aňyýet beýannamasy


Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow

“Bu ötülen ha külpetli, ha-da lezzetli menzilleriň milli-ruhy ýagdaýyny okap bolýan ýeke täk eser-ol hem türkmeniň halysydyr”

Türkmen halkynyň amaly-haşam sungatynyň iň gadymy görnüşleriniň biri hem Halyçylyk sungatydyr. Türkmen halky nesilme-nesil eneden gyza geçirilip gelinýän bu gadymy sungat bilen baglanyşykly däpleri keramat derejesine ýetirip, ony iň ýokary ruhy gymmatlyga deňeýär. Sebäbi türkmen halysy asyrlaryň jümmüşinden geçip, öz nagyşlarynda we göllerinde halkyň taryhy durmuşyny we ruhy-ahlak gymmatlyklaryny şöhlelendirýär.
Türkmen halysynyň nepisligi we onda türkmen halkynyň durmuş ýörelegelerini suratlandyrýan nagyşlaryň we gölleriň kämillik bilen ýerleşdirilişi barada dünýä meşhur şahsyýetleriň eserlerinde hem bellenip geçilýär. Onuň owadanlygy barada dünýäniň bir entek ýerlerine syýahat edip, geň-enaýy zatlary gören, XIII asyrda ýaşan Wenesiýaly syýahatçy Marko Polonyň ýazgylarynda “Bu ýerde dünýädäki iň nepis we ajaýyp halylar dokalýar” diýilip bellenip geçilipdir. G.Pugaçenkowa türkmen gelin-gyzlarynyň halyda nagyşlaryň we gölleriň ýerleşdirişlerini şu görnüşde beýan edipdir: “Öz öýjükleriniň geometriki takyklygyny öz duýgurlygyna bil baglap, ol dokaljak halynyň çyzgysy bolmasa-da dürli görnüşdäki göni şekilleri umumy meýdanyň ýa-da gyradaky nagyşlaryň çygryndan çykman, adaty nagyşlaryň toplumlaryny ýerleşdirmek arkaly, belli bir derejede kesgitlenen görnüşler bilen birlikde, şol görnüşleriň hem-de şekilleriň täzeçe sazlaşygyna egsilmez hyjuwly fantaziýanyň goşulmagyny gazanýar”. Mundan başga-da Türkmen halylarynda ýerleşdirilen nagyşlaryň we gölleriň şekillerini ýewropaly ussat suratkeşleriň eserlerinde hem görmek bolýar. Lippo Memmi tarapyndan çekilen “Madonna”, atly surat, Nikolo di Buankorso tarapyndan döredilen “Mariýanyň nikalanyşy” atly eseri muňa mysaldyr.
Halyçylyk sungaty Türkmenistan döwletiniň ähli sebitlerinde halynyň dokalyşy, çitiminiň beýikligi, sykylygy hem-de reňklemek üçin ulanylýan önümleri bilen tapawutlanyp öz aýratynlyklaryna baglylykda ösdürilipdir. Adaty türkmen halylary dürli görnüşde bolup, olar biri-birinden reňkleriniň utgaşygy, nagyşlary we gölleri bilen tapawutlandyrylýar. Göller türkmen tireleriniň tebigy aýratynlyklaryny we tiräniň taryhyny şöhlelendirmek bilen tugra öwürlipdirler. Sebitde dokalýan halylaryň merkezi bölegine her tiräniň özüne mahsus bolan göllerini ýerleşdiripdirler. Munuň şeýledigine Türkmenistanyň döwlet baýdagynda ýerleşdirilen ýurduň bäş welaýatyny aňladýan Teke (Ahal welaýaty), Ýomut (Balkan welaýaty), Saryk (Mary welaýaty), Çowdur (Daşoguz welaýaty) we Ärsary (Lebap welaýaty) göllerini görenimizde hem has aýdyň göz ýetirýäris.
Bulardan başga-da Türkmenistanyň Ahal we Mary welaýatlarynyň çäginde ýaşan Teke türkmenleri halynyň merkezi bölegine “Guşly göl”, “Garly göl” we “Salyr göl” göllerini hem salyp dokapdyrlar. Ahal welaýatynyň Sarahs hem-de Mary welaýatynyň Tagtabazar etraplarynda bolsa halynyň merkezi bölegine “Garçyn göl”, “Pendi göl” ýa-da “Aýna göl”, “Çakmak göl”, “Gyýma göl” gölleri ýerleşdirilen pendi halylary dokalypdyr. Halynyň Merkezi bölegine “Gabsa göl”, “Dyrnak göl”, “Japarbaý göl”, “Pyşbaga göl” gölleri salnyp dokalýan ýomut halylaryna türkmen topragynyň Balkan we Daşoguz welaýatlarynda duş gelýäris. Lebap topraklarynda mesgen tutan Ärsary türkmenlari halynyň merkezi bölegine “Gülli göl”, “Derweze göl”, “Küňreli göl”, “Bäş aý beşir”, “Harran beşir” ýaly gölleri salyp dokapdyrlar. Daşoguz welaýatynda halynyň merkezi bölegine “Gülli göl”, “Wazzyk göl”, “Towuk göl” gölleri hem salnyp dokalýar.
Türkmen halysy-türkmeniň tebigata bolan badaşygynyň nusgasydyr. Türkmen halylarynda ýerleşdirilen gölleriň we nagyşlaryň nämäni aňladýandygy bellenip geçilmedik hem bolsa, olaryň aglabasynyň tebigaty şöhlelendirýändigini görmek bolýar. Biziň şu günki günümize gelip ýeten türkmen halylarynda Gün, Aý, ýyldyzlar, güller, guşuň aýak yzlary, deňiz pyşbagasy, goýun we geçi şahlary hem-de beýleki romb we atanak ýaly şekiller köp duş gelýär. Reňklerden bolsa esasan gyzyl, ýaşyl, ak, gara, goýy gyzyl, goňur, mawy we sary reňklere köp gabat gelýäris. Halynyň ýüzüne çitilýän gölleriň we nagyşlaryň gizlin diline hünärmeniň gözi bilen seretseň, düşünmek mümkin, ýöne islendik adam hem türkmen halysyna ünsli seretse, onuň ýüzündäki nagyşlaryň näme-de bolsa bir sazdy aňladyp, janlanýandygyny görüp biler. Ýagny, ýomut halylaryna tolkun şekilli gök we ýaşyl reňkli nagyşlar mahsusdyr. Bu bolsa ýomut türkmenleriniň Hazar deňziniň boýunda mesgen tutandygyny görkezýär. Ahalteke halylarynda gyzyl we narynç reňkler agdyklyk edýär. Saryk halylarynda bolsa düýe ýüňüniň reňkine çalymdaş goňur reňkler bilen doldurylýar.
Berkarar Döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe hem Milli halyçylyk ýurduň durmuş-ykdysady ýörelgeleriniň aýrylmaz bölegi bolup, Türkmenistanyň ilatynyň medeni özboluşlylygynyň aýratyn görkezijisi hökmünde orun eýeleýär. Ussat halyçylarymyz, çeper elli enelerimiz bize miras galan halyçylygyň gadymy nusgalaryny kämilleşdirip, nagyşlaryň we gölleriň döwrebap görnüşleri bilen baýlaşdyrýarlar. Bu nagyşlaryň döwrebap nusgalary bolsa halkymyzyň bagtyýar durmuşynyň suratlandyrmasydyr.
Şöhrat Päliwanow
Dokma önümçiligi fakultetiniň Tikin önümçiligi kafedrasynyň mugallymy