“MERTLER ATA ÇYKSA, SÖWEŞ SARYDYR”

Türkmen halky hemişe akyl-paýhasy, edermenligi, merdanalygy, danalygy bilen dünýäni haýrana goýupdyr. Ata – babalarymyzyň bize goýup giden mirasy häzirki günlerde hem ähmiýetini ýitirmeýär. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda türkmen nusgawy edebiýatymyzyň ussatlarynyň abraý – mertebesi belent tutulýar.
Gündogar edebiýatynda özüniň ajaýyp döredijiligi bilen öçmejek yz galdyran beýik akyldarlaryň biri hem Magtymguly Pyragydyr. Beýik şahyryň şygyrýet dünýäsinde türkmen halkynyň durmuşynda öz aýdyň şöhlelenmesini tapypdyr. Magtymguly Pyragynyň şygyrlary durmuşda dogry ýoly salgy berýän özboluşly ýol -ýörelgedir.
Arkadag Prezidentimiziň: “Ajaýyp şygyrlary bilen ynsan kalbyny ýagşylyk nuruna bezän türkmeniň akyldar ogly Magtymguly Pyragynyň mertebesini türkmen halky üçin iň belentde goýulýan mukaddeslikleriň biridir” diýip bellemekligi, söz ussadyň il içindäki at-abraýyny açyp görkezýär. Meşhur akyldaryň edebi döredijiliginiň tematiki taýdan giň we köpgyraňly bolmagy, ynsanperwer, ahlak-etiki, jemgyýetçilik we ş.m meseleleriň aglabasyna jogap tapmaklyga ýardam berýär. Pyragynyň edebi mirasynda giň işlenilen şeýle meseleleriň biri-de mertlik-gahrymançylykdyr. Magtymguly “ Tekepbirlik eýlär” atly goşgusynda:
Bir bigaýrat ýigit ilde,
Bakyň, tekepbirlik eýlär
Mert ýigitler ýaman ilde,
Başdan agzybirlik eýlär.
diýmek bilen, är-ýigitleriň merdi-merdanalygy halky beladyr muşakgatlyklardan gorap, il-ýurt bähbitli işleri amala aşyrmaklyga gönükdirilendigi barada garaýyşy orta atýar. Magtymguly ýigitleriň mertligini, edermenligini olaryň watançylyk duýgulary bilen berk baglylykda suratlandyrýar. Ol halkyň erkin durmuşy ugrunda göreşen gaýratly ýigitleriň mertebesini belende göterip wasp edýär. Onuň tersine, namartlary, gorkaklary bolsa, berk ýazgarýar. Pyragynyň “Goç ýigidiniň” keşbinde watanyny şirin janyndan hem eziz görýän, onuň asudalygy ugrunda göreşýän, halkyň aladasy bilen ýaşaýan, döwrüň öňdebaryjy adamynyň häsiýeti jemlenýär.
Magtymguly Pyragy özüniň jöwher paýhasyny siňdiren şygyrlarynda ynsanperwerlige aýratyn uly üns beripdir. Ol mert häsiýetli adamy köp taraply şekillendirýär. Liriki gahrymanyň häsiýetlerini köptaraply suratlandyrmak bolsa, hakyky, dogruçyl, belent derejeli, ýokary çeperçilikli edebiýatyň esasy wezipesiniň biridir. Akyldar beden sagdynlygyny, güýçlüligi mert ýigidiň zerur sypatlarynyň biri hasaplap, öz döwrüniň mert, batyr ýigidini şeýle şekillendiripdir:
Gaplaň kimin baryp gire meýdana,
Tilki kimin bozy bere her ýana,
Duranda, gaýa dek durap merdana,
Alar ýerden at salyşy gerekdir.
Şahyr goşguda mert ýigitlere mert ýoldaşyň gerekdigine-de ünsi çekýär. Akyldar dürli meňzetmeler we deňeşdirmeler bilen mert ýigidiň keşbini suratlandyrypdyr.
Söz ussady edermen kişini köplenç halatda, edermenligiň, gaýduwsyzlygyň nyşany bolan şeýle ýolbarsa, gurda deňäpdir. Onuň şeýledigine Pyragynyň:
Duş gelende hemra bolsaň gurt bele,
Her çent bolsa at üstünde ar çeker
ýa-da:
Tilki özüň günde bir hem doýurmaz,
Ýegdir, aç hem bolsa, şire ýüz ursaň
ýaly setirleri-de şaýatlyk edýär.
Magtymguly Pyragy ynsan durmuşyň agyr pursatlarynda ezizlemän, oňa mertlik bilen döz gelmelidigini, göreşmelidigini ündeýär. Akyldaryň pikiriçe, ýaşaýyşyň agyr pursatlarynda adam öz ynsançylyk mertebesini saklap, at-abraý gazanmaly. Beýik şahyryň:
Iş geldi, başa düşdi, merdana boldum imdi
diýmekligi bolsa, akyldarda bu garaýyş şahsy durmuş tejribäniň netijesinde dörändigine şaýatlyk edýär.
Pyragynyň merdi-merdana ýigitleriň ornuny hiç kimse tutup bilmejegini, olaryň il-halkyň namasyny-aryny goraýan we ýeke-täk güýç, direg, howandar bolup çykyş edýänligi baradaky garaýyşy tutuş döredijiliginiň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Bu pikir beýik akyldaryň:
Ýüz namart ýerine tutmaz bir merdiň,
Mert çeker täsirin iliň ýuwurdyň
diýen setirlerinde has aýdyň yzarlanýar.
Magtymguly atamyz türkmen halkyna mahsus gylyk-häsiýet aýratynlyklary çeper beýan etmekde hem mertlik temadan sowa geçmänligi bellärliklidir. Söz ussady “Türkmen binasy” atly şygrynda:
Merdi-merdan sözlüdir ol, ýokdur göwün hilesi
diýmek bilen, türkmeniň söze ygrarlylygyny, sadadan dogruçyllygyny merdanalyk hasap edýär. Akyldar şahyryň gysgadan anyk ýoly bir wagtyň özünde, şahyrana pikiri täsir edijilik babatda juda ygtybarly edebi tär bolup hyzmat edýär. Bu bolsa öz gezeginde, Magtymgulynyň eserlerine gaýtalanmajak özboluşlylyk çaýyp, ony şygyryýetiň iň ýokarky basgançagyna galdyrýar. Bu hakyky türkmen ýigidiniň keşbiniň milliligini-de, durmuşylygy-da alamatlandyrýar. Magtymguly Pyragynyň şygyrlary bu gün diňe bir ýurdumyzda däl, eýsem bütin dünýäde uly gyzyklanma döredýär. Onuň edebi mirasyna aralaşan her adam, Pyragynyň täsirinden çykyp bilmeýär. Bu bolsa, Magtymguly atamyzyň şygryýetiniň gaýtalanmajak güýjüdir.
“Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” ýylynda hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda beýik şahyryň ömrüni we döredijiligini öwrenmek boýunça uly işler alnyp barylýar. Goý, mähriban hem Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak, tutumly işleri rowaç bolsun!
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen
oba hojalyk uniwersitetiniň
mugallymy Permanowa Şeker

Permanowa Şeker,
S.A.Nyýazow adyndaky Türmen
oba hojalyk uniwersitetiniň mugallymy