Dowardarçylyk we süriniň alabaýlarynyň terbiýelenişi


Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow

Türkmen alabaýy gadymy oguz nesliniň dünýä medeniýetine goşan ajaýyp goşandydyr. Halkymyz bedew aty ýaly, alabaý itini hem iň ýakyn kömekçisi, wepaly dosty hasaplapdyr.

Türkmenistanyň ýerleşýän ýeriniň köp böleginiň relýefi we klimaty biziň ata- babalarymyza çarwaçylyk bilen meşgullanmaga amatly bolupdyr. Olar asyrlaryň dowamynda dowardarçylygyň ýazylmadyk çylşyrymly ýollaryny döredipdirler. Ýagny süri, sürüniň düzümini we agzalaryny (çopan, çoluk, alabaý it, düýe, eşek) düzüpdirler, olaryň her biriniň dowardarçylykdaky ornuny kesgitläpdirler. Dowarlary bakmakda olardan önüm almakda, olary keselerden goramakda öri meýdanlarynyň ähmiýetine, höwür möwsümlerini (goç teke kompaniýasy), gurnamagyň hiline, dowarlary gyşlatmagyň aýratynlyklaryna, owlak-guzy almak möwsümini geçirmegiň düzgünlerine, dowarlary suwa ýakmagyň tertibine, ýaz we güýz gyrkymlaryny geçirmegiň möhletine, sürüniň aýrylmaz agzalary bolan alabaýlary sürä wepaly edip terbiýelemegiň düzgünlerine uly üns beripdirler we dowardarçylygyň durmuşyna ornaşdyryp bize miras galdyrypdyrlar.
Dowardarçylykda ýylyň her bir paslynynyň ähmiýetini wajyp hasaplaýarlar, şol sebäli-de sürä berlen öri meýdany mallaryň bähbidi üçin ýerli ýagdaýlara baglylykda çopanyň we hünärmenleriň pikri boýunça (gyşky, ýazky, tomusky we güýzki öri meýdan) dört bölege bölýärler. Bu öri meýdanlar çopan we süri üçin wagtlaýyn hasaplanmaýar, şol sebäpli-de çopan ol ýerleri ýylyň dowamynda özüne degişli däl mallardan gorap saklaýar. Şeýlede her pasyl tamamlanandan soň indiki örä geçilmezinden öň bu ýeri talabalaýyk arassalaýarlar, ol ýerde ýönekeýjeler gyşlamaz ýaly dersi doly aýyrýarlar we topragy iýiji natriniň ergini bilen dezinfeksiýa etdiýärler.
Türkmen halkynda bir nakyl bar “Ýer ala, ýurt ala” diýilişi ýaly sürä niýetlenen öri meýdanda şertli ýagdaýda ýyly oýlar hem bolýar, şol ýyly oýy sürüniň gyşky örüsi diýip belleýärler. Şol ýerde sürä niýetlenip taýýarlanan gyş otuny basýarlar, onuň daşyna ini 5-6 m ätiýaçlyk gorag aralygyny çekýärler we gyş ýatagyny gurýarlar. Ol ýerde gandym, çerkez, ojar ýaly daragt agaçlarynyň köp bolmagyny üns merkeze alýarlar. Gyş aýlary ýere gar düşende-de dowarlary öri meýdana çykarýarlar, olar doýmasalarda şol agaçlaryň pürleri (ýapraklary) bilen tamşanýarlar, ýöräp aýaklaryny ýazýarlar we ýyly ganly mallara mahsus bolan häsiýete eýerip daşky howa şertlerine baglylykda bedeniň temperaturasyny sazlaýarlar. Gyş aýlary her hepde-de bir gezek, bolmasa-da iki hepdeden bir gezek mallary guýynyň ýyly suwundan suwa ýakýarlar. Guýudan suwy entek mallar ol ýerik barmazyndan 10-20 min öň çekdirilýär. Bu bolsa gyşyň dowamynda gury ot bilen iýmitlendirilýän mallaryň bedeninde suw çalşygynyň kadada saklanmagyna ýardam edýär. Gyş aýlary ol hökmany gerek bolan tejribe hasaplanylýar. Sebabi her bir çopanyň maksady dowarlary horlaman, sowuklatman gyşdan çykarmak bolýar. Bu meselede çopanlaryň we olara berlen kömekçi çopanlaryň (işgärleriň) tutanýerli, maljanly zähmedi “Gyşyň güni kyrk tüýsli, kyrkysyda gylyksyz” diýen nakyldan ugur alyp hüşgärligi elden bermejek bolup ýerine ýetirýän işleridir. Olar mümkin boldugyça dowarlaryň endamyny we durýan ýeriniň topragyny gury saklajak bolup çalyşýarlar, gerek bolan ýagdaýlarda hünärmenlerden haýyş edip dowarlaryň durýan ýeriniň palçygyny traktor bilen aýyrdýarlar. Şeýdip olar mallary gyşdan sag aman çykarmagyň aladasyny edýärler. Bu döwürde, ýagny, ygally günlerde bedeniň konweksion (gorag ) goragyny bozdurmajak bolup döwarlary bakmaga ýatakdan uzak aralyga äkitmeýärler.
Gyş aýlary sürüniň (sürüde terbiýelenen) alabaýynyň saklanylyşy we iýmitlendirilişi üns merkezden düşürilmeýär. Olara agylyň girelgesiniň sag tararpynda tagtadan ýörite basdyrmajyk gurýarlar, ony agylyň girelgesiniň gapdalynda goýýarlar, basdyrmada diwarlar we gapy bolmaýar. Ýöne basdymanyň düşegine köne keçe düşeýärler. Çopan her gün özi naharlanmazdan öň alabaýy iýmitlendirýär. Süri örä çykarylanda alabaý sürüniň öňüni çekýar.
Ýazky öri meýdana gandym, çerkez, ojar ýaly daragt agaçlary az bolan çüm (toýunsöw) ýeri saýlaýarlar. Bu ýerde dowarlardan owlak guzy almak möwsümini meýilleşdirýärler. Şol sebäpli-de möwsüm başlamazda 1-2 hepde öň ýerli çig mallardan taýýarlanan agyllary ( bogaz goýunlar, körpe guzuly goýunlar we uly guzuly goýunlar üçin niýetlenen agyllary ) arassalaýarlar we dezinfeksiýa edýärler. Weterinariýa sanitariýa işleri doly geçirilenden soň, goýunlaryň guzlamagy başlamazdan 5-7 gün öň dowarlary ýazky öri meýdana getirýärler. Bu döwürde hojalygyň hünärmenleri tarapyndan sürä kömekçi işgärler bellenilýär.
Ýerli çig mallardan dikilen agyllar gulaklaryna belgi (birka) dakylan ene goýunlar we guzular üçin howply bolmaýar. Gözenekli simdan (tordan) dikilen agyllaryň toruna goýunlaryň we guzularyň gulaklaryndaky birkalar ilişýär we mallaryň gulaklaryny ýyrtyp şikesleýär. Bu şikeslere siňekleriň gurçuklaryň ýumurtgalaryny getirmegi netijesinde ol ýerde ýumurtgalaryň ösüş hadysasy başlanýar. Şunuň ýaly hadysalaryň öňüni almak üçin agyllary ýerli çig mallardan dikmegi ýerlikli hasaplaýarlar. Ýaş guzuly goýunlara niýetlenen agylyň golaýynda uzynlygy 1m, ini 0,5m, çuňlugy 1m bolan körpeçe (öz guzusyny almaýan işşek goýunlar üçin) taýýarlaýarlar. Körpeje guzusyny almaýan goýuny guzusy bilen bile salýarlar, guzynyň endamyna duzly şerebe çalýarlar, haçan-da goýun guzyny ysganda şerebäniň ysyny alyp guzyny ýalap başlaýar, şol wagt guzuda enesini emmäge mümkinçilik bolýar.
Dowarlardan owlak- guzy almak möwsümi başlananda sürä kömekçi işgärler bellenilýär, olar gijelerine bogaz goýunlaryň saklanylýan agylyna 1-2 gezek gözegçilik edýärler, eger guzlan goýun bar bolsa onuň guzusynyň agzynyň we burnunyň şirelerini weterinariýa –sanitariýa çärelerini berjaý edip aýrýarlar we guzulary enesine emdirýärler. Soňra olary körpe guzuly goýunlaryň agylyna geçirýarler.
Her gün irden körpe guzuly goýunlary agyldan bakmaga çykaranlarynda agylyň agzynda guzulary eneleri bilen tapyşdyrýarlar (muňa seltemek diýilýär). Şu işi (seltemegi) kömekçi çopan goýunlary örüde bakyp ýörkä-de bir ýa-da iki gezek gaýtalap geçirýär. Sebebi kä halatlarda körpe guzular otuň içinde uklap galýarlar, enelerini emip bilmeýärler we aç galýarlar. Ýöne sürüniň alabaýy uklap galan guzynyň ýanyndan aýrylmaýar, ony (guzyny) ýokarda aýlanyp ýören bürgütlerden goraýar. Mundan başga-da bu wagtlar alabaý hem derman otlaryny saýlaýar, olary çeýnäp ýene-de daşa çykarýar. Bu häsiýet olarda tebigy ýagdaýda özleriniň saglygyny berkitmäge ýardam edýär.
Körpe guzuly goýunlary agyla golaý ýerde bakýarlar, ýagyş güýçli ýagan ýagdaýlarda “Ýaz ýapynjaňy ýanyňdan goýma, galanynam özüň bil” diýen nakyla eýerip agyla getirýärler. Her günki guzlan goýunlary guzulary bilen bile körpe guzuly goýulara goşýarlae. Şeýlelikde körpe guzuly goýunlaryň topary döreýär we ol gün-günden köpelýär.
Ýaz aýlary howa durnukly bolmaýar, bir gün güneşli, ertesi ýagynly, soňra ýukajyk gar ýagýar, bir gün hem sowuk bolýar. Bu hadysalar biziň ata-babalarymyzyň owlak-guzy möwsümini ýaz aýlarynda geçirmegi örän oýlanyşykly pikiri esasynda gelnen netije diýip düşünmelimikä diýip pikir edýäris. Sebäbi ýaş bedeni güneşe, ýagyşa-ýagmyra we sowuga öwrenişdirmek malyň geljekki çylşyrymly dürmuşynda kesellere durnuklylyk, tohumyna laýyk önüm bermeklige düýpli taýýarlamakmyka diýip pikir etmäge bizi mejbur edýär.
Owlak-guzy almaga niýetlenen örüniň çüm (toýunsöw) ýer bolmagynyň sebäbi-de haçan-da guzujyklar eneleriniň howes bilen ot iýýändiklerine syn edip olar hem enelerine meňzejek bolup (entek ot iýmäni öwrenmänkäler) ota azyz urup iýýän şekilli bolup bökjekläp oýun edýärler. Haçan-da ot iýmegi öwrenenlerinden soň olaryň dişläp çeken oty çortulyp gaýdýar (eger, toprak çägesow bolsa ot köküniň gumy bilen gaýdýar, ony olar çeýnäp ýuwudýarlar ol bolsa aşgazan içege ýolunuň dykylmagyna getirýär). Ine şuda (çüm ýer) ata-babalarmyzyň bize dowardarçylygy ösdürmäge mümkinçilik berýän miraslarynyň biridir.
Dowarlardan owlak- guzy alynýan döwür uzak wagta çekmeýär, şeýle-de bosa geljekki mallaryň baş sany, saglygy köp halatlarda şu döwre bagly bolýar. Şol sebäpi-de bogaz we guzuly goýunlaryň agyllarynyň topragyny talabalaýyk gury saklamak esasy işleriň biri bolup durýar. Goýunlar bakmaga çykarylanda agyllaryň içi belli bir derejede ýelejireýär, çalykýar, şeýle-de bolsa ony weterinar hünärmenleri üns merkezden düşürmeýärler. Weterinariýa –sanitariýa çärelerini göz öňünde tutup we guzularyň we goýunlaryň rahat dynç almaklary üçin agyllaryň içiniň palçygyny traktor bilen aýyrdýarlar, täze arassa toprak dökdürýärler.
Bu döwürde weterinar lukmanlary ýa-da weterinar feldşerler täze doglan guzularyň, olaryň eneleriniň we bogaz goýunlaryň saglygyny yzygider gözegçilikde saklaýarlar, gerek bolan halatlarda weterinariýa kömeklerini berýärler.
Dowarlardan owlak- guzy alynýan döwür tamamlanyp başlanda, entek (ýönekeýjeler) siňekler we sakyrtgalar köpçülikleýin örmäňkä weterinar lukmanlary sürüdäki erkek guzulary biçmek işlerini gurnaýarlar. Olar guzulary biçmek düzgünini iki hili (açyk we ýapyk) düzgünde ýerine ýetirýärler. Olaryň has amatlysy ýapyk düzgün hasaplanylýar. Onda bedende şikeslenme hadysasy bolmaýar, guzular ýaralanmaýar we gowy ösýärler, ulalýarlar.
Owlak-guzy almak möwsümi tamamlanandan soň weterinar lukmanlary agyllarda weterinariýa-sanitariýa, dezinfeksiýa işlerini talabalaýyk geçirýärler we hünarmenleriň maslahat bermeginde sürüni ýaz gyrkymyna taýýarlaýarlar.
Ýaz gyrkym işleri fermanyň merkezinde merkezleşdirilen ýagdaýda weterinariýa-sanitariýa çäreleri berjaý edilen, deinfeksiýa işleri doly derejede geçirilen basdyrmanyň aşagynda alnyp barylýar. Gyrkylýan goýunlar weterinar lukmanynyň gözegçiliginde saklanýar, goýunlaryň ösen paşmaklaryny, goçlaryň ösen, aşa ösen şahlaryny kesýärler, tertipleşdirýärler. Ýaz gyrkymyna getirilýän goýunlar köp halatlarda (eger ýüňi aşa hapa bolsa) gyrkymdan 3-4 gün öň ýöriteleşdirilen ýerde ýuwýarlar. Şeýle edilende gyrkym işleri örän ýeňil gidýär. Goýunlaryň endamynda şikeslenme az, ýuň arassa bolýar. Gyrkyma gatnaşýan we kömekçi işgärlere işiň tehniki howpsuzlygyny berjaý etmek barada düşündiriş işleri geçirilýär. Gyrkym döwründe iki ýa-da üç gyrkymça bir kömekçi (güýlügçi) berkidilýär. Bu döwürde tejribeli çopanlar öz kömekçileri bilen sürüdäki guzularyň güýruklarynyň aşagynyň ýüňüni howlukman (gyrkym gutarýança) gyrkýarlar, olaryň goltuklaryny we döşlerini arassalaýarlar. Bu hadysa guzularyň goltuklarynyň, guýruklarynyň aşagynyň şemallamagyna ýardam edýar we sakyrtgalardan goraýar.
Dowarlar gyrkylyp gutarandan soň mallaryň endamyna gyrkylyk degip şikeslenen ýerlerinde parazitar gurçuklaryň ýumurtgalary ösmez ýaly weterinariýa sanitariýa maksatlary göz öňünde tutup olary dermanlanan suwdan geçirýärler.
Gyrkymdan çykan sürüni goýunlaryň endamyndan “gyrkylygyň yzy gidýänçä” bakmak üçin agyldan uzak aralyga äkitmeli däldir diýen atalar sözüni ýatda saklap çopanlar olary uzak aralyga äkitmeýärler. Sebäbi goýunlaryň deri örtüginiň daş ýüzünde ýüň bilen aralykda “gorag aralygy” diýen bir aralyk bolýar. Adaty ýagdaýlarda şol aralyk atmosferadan gelýan howany “sowuk, ýyly” we madda çalşygy netijesinde bedenden çykýan ýylylygy saklaýar we kadalaşdyrýar. Gyrkylan goýunlaryň ýüňi ösýänçä şol aralyk belli bir derejede öz funksiýasyny doly ýerine ýetirmeýär. Şonuň üçin hem şol döwürde olar sowuga esasan hem ýagyşa çydamsyz bolýarlar (beden belli bir wagta çenli ýylylyk sazlaşygy kadada saklap bilmeýär) we howanyň plýus temperaturasynda-da (+5 +70С) olar ýagyşyň täsirinde buýma hadysasyna (esasan hem hor toklular we goýunlar) sezewar bolýarlar. Şonuň ýaly hadysalar bolmaz ýaly çopanlar mallaryny ýylyň dowamynda orta semizlikde saklamaga çalyşýarlar.
Ýazky gyrkym tamamlanandan soň gyrkym geçirilen merkezde weterinar lukmanynyň ýolbaşçylygynda arassaçylyk işlerini geçirýärler, dezinfeksiýa çärelerini iýiji natriniň ergini bilen talabalaýyk ýerine ýetirýärler.
Gyrkylan sürüni ýuwaş ýuwaşdan özleriniň tomusky öri meýdanlaryna äkidýärler.
Tomusky öri meýdan üçin guýa golaý we gandym, çerkez, ojar ýaly daragt agaçlary köp bolan ýerler saýlanyp alynýar. Guýynyň suwlulygyna baglylykda ondan bir ýa-da iki sürüni suwa ýakýarlar. Tomus paslynda dowarlary günde bir gezek ýa-da günaşa suwa ýakýarlar. Köp halatlarda guýularyň töwereginde gyrymsy otlar az bolýar. Şol sebäpli-de dowarlary suwa getirenlerinde olary güýynyň yk tarapyndan eltýärler we ony hökmany hasaplaýarlar. Çopanlar bu hökmanylygy tomus döwründe toprak gury bolansoň dowarlar aýaklary bilen süýşýän çägäni guýa tarap golaý getirmez ýaly maksat bilen edýärler.
Mundan başga-da bu döwürde çopanlara çilim çekmek we hususy ulaglaryny sürmek, otlara çyg düşýänçä çaý, nahar taýýarlamak üçin ot ýakmak gadagan edilýär. Olara bu zatlary (dündelik iýmitlerini) fermanyň merkezinden (öýlerinden- ýangyn howpsuzlygy üçin) termoslarda eşekli getirmegi we olaryň iýmitiniň esasy böleginiň gowurma bolmagyny ýola goýýarlar.
Guýynyň nowalaryny, olardan bir bada 50-60 baş dowar suw içer ýaly ýagdaýda ýerleşdirýärler we kömekçi çopan oňa mallary guýynyň yk tarapyndan bölüp- bölüp goýberýär. Dowarlar suw içenden soň guýynyň golaýyndaky gandymlaryň, çerkezleriň, ojarlaryň ýapraklaryndan iýer ýaly şol ýere göýberýärler (şorlatma) soňra olara şol ýerde dyç berýärler. Bu wagt çopan sürüniň alabaýynynyň dynç almagy üçin ona ojarlaryň kölegesiniň goýurak ýerini saýlap berýär. Alabaý kölegäniň aşagynda özi üçin topragyň yzgarly ýerine çenli çuňlukda hüň gazýar we şol ýerde dowarlar örýänçä dynç alýar. Itleriň deri örtüginiň der mäzleri gowy ösen bolmaýar, şol sebäpli-de tomus aýlary olar bedeniniň ýylylyk sazlaşygyny dilini agzyndan çykarmak we döşüni yzgarly ýere bermek arkaly sazlaýarlar we dynç alýarlar.
Tomus döwründe çopanlaryň öz işlerini gurnaýşyna baglylykda dowarlary esasan howanyň salkyn wagtlary bakýarlar, agşam nahardan soň gijelerine sürüm edýärler (gije bakýarlar). Sürüm wagtynda sürüniň alabaýy dowarlaryň barýan ugrunyň öňüniň sag tarapynda, a çopan bolsa ses ýeter ýaly aralykda sürüniň yzynda bolýar. Işiň şunuň ýaly gurnalmagy (gije sürüm etmeklik) goýunlary höwür möwsümine (goç teke möwsümi) orta semizlikde eltmäge mümkinçilik döredýär.
Tomsuň ahyrky aýynyň soňunda dowarlary güýzki öri meýdana geçirmezden öň goýunlardan guzulary aýyrýarlar soňra güýzki öri meýdana geçirýärler. Güýzki öri meýdan üçin dürli däneli we ýokumly otlaryň köp ösýän ýeri saýlanyp alynýar. Dowarlary bakmagy tomus paslyndaky ýaly dowam etdirýärler.
Güýzki öri meýdanda höwür möwsümini (goç teke möwsümi geçirilýär) talabalaýyk geçirmek üçin agyllarda öňünden ähli weterinariýa sanitariýa çärelerini doly derejede ýerine ýetirýärler.
Ýaşaýyşa ukyply, berk bedenli nesil almak üçin mowsümden öň höwre goýberiljek goçlar brusellýoz keseline barlaghana şertinde barlanylýar we olarda arassaçylyk işlerini yzygider geçirýärler. Weterinariýa sanitariýa talaplaryna laýyk gelmedik goçlary höwre göýbermeýärler.
Guzulardan saplanan goýunlaryň iýýän dürli däneli we ýokumly otlaryň ýokumy doly derejede bedene siňýär we bedeni (çarwalaryň dilinde) suwlandyrýar olary tebigy şertlerde höwür kompaniýasyna taýýarlaýar. Gerek bolan ýagdaýlarda goçlary goşmaça iýmitlendirýärler. Bu döwürde sürüniň töweregine dürli transportda barmak gadan edilýär, ähli ümsümlik çärelerini doly berjaý edýärler. Goç teke möwsüminde sürüniň baş we kömekçi çopanlaryny, hat-da alabaýyny çalşyrmaga-da ygtyýar berilmeýär. Sebäbi iň bir ýönekeýje zat hem aňyrdan gelýän düzgüni bozmagy we goýunlaryň goça gelmegine päsgel bermegi mümkin.
Höwür mowsümi tamamlanandan soň tohumlanan goýunlary güýzki öri meýdanda 1-1,5 aý kabul edilen düzgünde bakýarlar. Dowarlar bişen däneli we ýokumly otlary işdämenlik bilen gowy iýer ýaly olary birahatlandyrmaýarlar. Tomus we güýz aýlary dowarlary agyla salmaýarlar. Olary bakylýan ýerlerinde ýatyrýarlar. Olaryň ýatan ýerlrini çarwalar garaýatak diýip atlandyrýarlar. Şeýlede bu döwürlerde alabaýlaryň hem ýatagy bolmaýar, olar hem sürüniň daş töwereginde bolýarlar.
Bu döwürde sürüniň alabaýlary dowarlaryň daş töwereginden aýrylmaýarlar, olary ürküzäýjek zatlardan goraýarlar. Şeýle düzgünde goýunlary orta semizlikde gyş paslyna ýetirýärler we talabalaýyk gyşladýarlar. Şeýlelikde ýylyň dowamynda çekilen zähmet özüniň netijesini hem berýär, ýagny her 100 ene goýundan 90-95 guzy almaga mümkinçilik döreýär.
Pasyllaryň hemmesinde-de baş çopan sürüniň alabaýlaryny özüniň berk gözegçiliginde (iýmitlendirmek, tohumlandyrmak) saklaýar. Sürüniň ganjygyny her ýeten köpek bilen tohumlandyrmaýar, köp halatlarda özüniň tanaýan, atasyna enesine belet, goýunçy, sürä berlen, häsiýeti gowy köpek bilen sanitariýa çärelerini berjaý edip çakyşdyrýar. Ganjyk güjüklemänke onuň üçin oňaýly, arassa ýer taýýarlaýar. Alnan güjüklerden özüne geregini (enesiniň mähremini, daýawjasyny) saýlap alýar (beýlekilerini ýok edýär). Soňra gerekli dokumentleri (pasport) weterinariýa gullugyndan alýar we saýlap alan güjügini ösdürip ýetişdirýär, sürä öwrenişdirýär, dowarlar dynç alanda, örüde otlap ýörkä, gijelerine sürüniň haýsy tarapynda bolmalydygyny sözler bilen ýa-da üm bilen (çarwa dilinde) öwredýär. Çopan alabaýlary terbiýelände hiç wagt käýinmeýär, hapa sözleri aýytmaýar, oňa iş buýrulanda, çagyrylanda sözleri haýsy tonda, nähili aýdylýanlygyny yzygider gaýtalaýar.
Wagty gelende owadanlyk üçin weterinariýa sanitariýa düzgünlerini berjaý etdirip, ýönekeýjeler örmänkä weterinar lukmanyna olaryň gulaklaryny (deň ölçäp), ulalanda sak (duýgur) bolar ýaly guýrugyny kesdirýär, ýaralaryň bitişini öz gözegçiliginde saklaýar. Weterinar lukmanynyň iş meýilnamasyna laýyklikda sebitde gabat gelýän ýokanç we parazitar kesllere garşy sanjyn işlerini öz wagtynda geçiridýär.
Çopan alabaýlar üçin hojalyk tarapyndan ýörite berilýän undan hamyr taýýarlap olary özünden öň naharlaýar, olara hiç wagt haram ölen ýa-da depme halal edilen malyň maslygyndan hiç zat bermeýär. Ýöne, özünden galan naharyň süňküni alabaýlaryň dişlerini berkitmek maksady bilen ýörite berýär, çopan, alabaýlary naharlaýan gaplaryny örän arassa saklaýar.

T.Garlyýew
Weterinar lukmançylygy fakultetiniň dosenti,
Weterinar ylymlarynyň doktory