Sanly tehnologiýalar oba hojalygynda


Ýurdumyzy sanly ulgam esasynda ösdürmegiň maksady, wezipeleri we esasy ugurlary ”Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň konsepsiýasynda” kesgitlenendir.
Internetiň we mobil kommunikasiýanyň ösmegi sanly ykdysadyýetiň esasy tehnologiýalary bolup hyzmat edýär.
Netijede, bu tehnologiýanyň ösüşi ykdysadyýetiň ähli ugurlaryna öz täsirini ýetirýär we oba hojalygynda giň gerime eýe bolup, batly gadamlar bilen ornaşdyrylýar. Oba hojalygyna sanly tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy, ýokary tizlikli internet akymynyň bolmagy halk hojalygynyň ähli pudaklarynda guramak, dolandyrmak, ýöretmek ýaly işleri awtomatlaşdyrýar. Önümleriň hil gözegçiligi täze derejelerde gurnalýar. Oba hojalygynda we oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän ulgamda hem bu özgertmeleriň ähmiýeti uludyr.
Oba hojalygynda howanyň çyglylygyny, temperaturasyny, topragyň çyglylygyny kesgitlemek, hasyly çaklamak we başga-da birnäçe mümkinçiliklerden peýdalanylýar.
Alnyp barylýan işleriň çäklerinde takyk ekerançylyk adalgasy girizildi.
Takyk ekerançylyk – bu oba hojalyk ekinlerini ösdürip ýetişdirmekligi optimallaşdyrmak we dolandyrmak üçin peýdalanylýan sanly maglumatlara esaslanan tehnologiýadyr.
Takyk ekerançylykda topragy, tohumy ekişe taýýarlamakdan başlap, ideg etmek, ýygnamak, daşamak ýaly işleri awtomatlaşdyrmak derejesine ýakynlaşdyrylýar. Ekiniň görnüşiniň suwa bolan talabyna baglylykda damjalaýyn suwaryş ulgamynda ýörite duýgur enjam- datçikleriň sazlanmasy netijesinde suwarmak işlerinde kämil ýollar saýlanylýar. Bu bolsa, ekinleriň suwa bolan islegini kanagatlandyrmak bilen bir wagtda suwy tygşytlamakda-da örän ähmiýetlidir.
Ekinleri zyýankeşlerden goramak, zyýankeşleriň görnüşini anyklamak, olara degişli himiki we biologiki göreş çärelerini alyp barmak ýaly işleriň hemmesi belli bir derejede serişde çykdaýjysyny talap edýär. Şonuň üçin sanly tehnologiýalaryň kömegi arkaly zyýankeşler barada maglumat irki başlangyç döwründe alynsa we göreş çäreleri gurnalsa serişde çykdaýjysy ep-esli azalar hem-de zeper ýeten ekinleriň mukdary az bolar. Şeýle hem ekologiýa abadançylyk meseleleri oňyn çözüler.
Topraga edilen ideg, dökünleriň görnüşi we mukdary, hasyllylyk, ekinleriň görnüşi olaryň ýyllar boýunça görkezijisi we beýleki wajyp maglumatlaryň goruny döretmek hem-de iş prosessinde peýdalanmak üçin ýörite kompýuter maksatnama üpjünçiligi düzülýär we önüm öndürijiniň işini has hem ýeňilleşdirýär. Bu zatlaryň hemmesi hünärmeniň iş ýerini awtomatlaşdyrmak diýen adalganyň içinde ýerleşýär.
Gözegçilik-monitoring etmek maldarçylykda-da giňden peýdalanylýar. Mallary çipleşdirmek.
Mallaryň bedenine ýa-da gulagyna elektron maglumat toplaýjy alyk (çip) dakylýar. Bu çiplere mal barada hemme maglumatlary girizilýär. Meselem: tohumy, ýaşy, sygyrlarda süýdüň görkezijisi, atlarda tohumçylyk ugry, ýaryşlardaky görkezijileri we başgalar. Çipleriň ýene-de bir ähmiýetli tarapy mallaryň ýagdaýy barada maglumatlary duýgur enjam-datçik toplap kabul edijä geçirip bilmekligidir. Ýagny ýöriteleşdirilen sygyr fermalarynda sygyrlaryň keselländigi baradaky maglumat anyklamagy başarýar. Bu bolsa, beýleki sygyrlara kesel ýokuşmazdan öň ony sürüden dessine aýyrmaga mümkinçilik edýär.
Häzirki döwürde oba hojalyk, ekerançylyk, maldarçylyk maksatly peýdalanylýan duýgur enjamlar-datçikler az energiýa sarp edip, maglumatlary köp ýyllaryň dowamynda aralyga berip bilmäge ukyplydyr.
Ýurdumyzda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň konsepsiýasyny üstünlikli durmuşa geçirmekde alnyp barylýan işleriň çäklerinde degişli guramaçylyk işleri bilen birlikde döwrebap maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalaryny giňden ornaşdyrmak we işe girizmek, maglumat howpsuzlygyny üpjün etmek, sanly intellektual tehnologiýalary önümçilige işjeň girizmek dowam etdirilýär.
GPS (Global Positioning System)-ugrukdyryjy tehnikalary awtomatiki usulda takyk dolandyrmaga we ýerleşýän ýerini anyklamaga mümkinçilik berýär.
Telematika - telekommunikasiýa pudagyny öz içine alýan informatikanyň bir bölümidir.
Adyndan belli bolşy ýaly telekommunikasiýa we informatika sözleriniň özara baglanyşygy.
Telematika birnäçe bölümlerden durýar. Olaryň biri hem Transport telematikasy.
Transport telematika —(machine-to-machine) maşyn bilen maşynyň arasyndaky gatnaşyklar. Ol tehnika bilen datçikleriň arasyndaky maglumat alyş-çalyş baglanyşygydyr. Tehnika berkidilen kamera otuň haşal otdygyny anyklap, beýleki bir enjama maglumat geçirýär. Ondan soň oty goparmalymy ýa-da gerbisid sepmelimi diýen netijä gelinýär.
Hut şeýle tertipde-de ösümliklerdäki zyýankeşler, keseller anyklanylýar.
Oba hojalygynda hem duýgur enjamlar-datçikler we beýleki enjamlaryň kömegi arkaly-toplanan maglumatlar seljerilip, degişli netije çykarmak üçin ekspert ulgamlar we ýörite goşundylar (priloženiýalar) taýýarlanylýar. Häzirki döwürde biziň ýurdumyzda Hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda amala aşyrylýan oňyn özgertmelerden, Türkmenistanyň Halk Maslahatlarynyň kararlaryndan gelip çykýan çözgütleriň netijesinde hususy eýeçilikde oba hojalyk maksatly önüm öndürijileriň sany barha artýar.
Amanmyrat Ataýew
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Maglumat ulgamlary we sanly tehnologiýalar kafedrasynyň müdiri