Ozon gatlagy – ýaşaýşyň goragy


Ozon gatlagy – stratosferanyň 20-40 km beýikliginde ýerleşip, kislorodyň üç atomyndan ybarat bolan hem-de gün şöhlesiniň kislorodyň molekulasyna täsiri netijesinde emele gelýän gatlakdyr. Stratosfefanyň bu gatlagynda 80% kislorod mukdary saklanýar. Ozon gatlagy günden gelýän 200-315 nm ölçegli gün şöhlelriniň 97-99% özünde saklap galýar. Şol sanda iň howply 100-280nm ululykdaky ultramelewşe şöhlelerini hem özüne siňdirýär.
Ozon gatlagy ýer şarynyň atmosferasynda 1,85-0,85 mlrd ýyl mundan öň emele gelipdir. Ilkinji ýerde ýaşaýyş diňe ozon gatlagy emele geleninden soň mümkin bolupdyr diýip çaklanylýar. Eger ozon gatlagy emele gelmedik bolsa ýokary gurluşly jandarlaryň hat-da adamyň kemala gelmegi bolup geçmezdi. Ýaşaýyş diňe suwuň içinde dowam ederdi diýip çaklasak hem bolar.
1912-nji ýylda fransuz fizikleri Şarl Fabri we Anri Buisson spektriki ölçeg abzallarynyň kömegi bilen ýerden daşlaşýan atmosferanyň gatlaklarynda ýaşaýşy gollaýjy ozon gatlagynyň bardygyny açýarlar.
Ozon tebigatda öz-özüni gaýtadan emele getirmäge ukuby bolsada, antropogen täsirlere sezewar boldy. Adamyň senagat işjeňliginiň netijesinde galogenuglewodorodlar, freonlar gereginden artyk işlenip atmosfera howasyna goýberilýär. Netijede, ozon deşikleri emele geldi. Bu howply ýagdaýyň öňüni almak maksady bilen, ulanylýan freonlaryň mukdaryny çäklendirmek üçin birnäçe maksatnamalar kabul edildi. Olardan Wena konwensiýasyny we Monreal beýanyny görkezmek bolar. Häzirki wagta çenli BMG-nyň ozon gatlagyny goramak boýunça Monreal teswirnamasy iň şowly halkara ylalaşyklarynyň biri boldy, ony dünýä ýurtlarynyň 197-si, şol sanda biziň ýurdumyz hem bu iki uly maksatnamany tassyklady we oňa laýyklykda degişli talaplary doly derejede ýerine ýetirýär.
1994-nji ýylyň 16-njy sentýabry BMG-niň Baş Assambleýasynda ýörite rezolýusiýa esasynda (№ A/RES/49/114) - Ozon gatlagyny goramagyň Bütündünýä güni diýlip yglan edildi. Eýýam 2006-njy ýylda şol döwürde BMG-niň Baş sekretary Kofi Annan öz ýüzlenmesinde ozon gatlagynyň dikelip ugrandygyny belläp geçdi.
2012-nji ýyldan bäri Türkmenistanda gidrohlorftoruglerodlary (GHFU) ulanyşdan kem-kemden aýyrmak boýunça Döwlet maksatnamasy durmuşa geçirilýär. 2020-nji ýyldan soň diňe resirkulirlenýän we dikeldilýän şeýle maddalary ulanmak, 2040-njy ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli olary ulanmagy doly bes etmek maksat edinilýär. Soňky bäş ýylyň içinde Garaşsyz Türkmenistan ýurdumyzda ozon gatlagyny dargadyjy maddalary ulanmak ep-esli derejede azaldyldy.
Häzirki wagtda daşky gurşawy goramak we ekologiýa howpsuzlygyny üpjün etmek maksady bilen ekologiýa kanunçylyk binýady berkidilýär. Munuň şeýledigini 2009-njy ýylda “Ozon gatlagyny goramak hakynda” kanuna “Düzedişler we goşmaçalar girizmek hakynda” kabul edilen kanunlarda görmek bolýar.
Häzirki wagtda bütün dünýäde ýiti ýokanç keseliniň dowam edýändigi sebäpli iri senagat kärhanalarynyň işiniň togtadylmagy, uçarlaryň hereketiniň çäklendirilmegi ýerde ýaşaýşy goldaýan ozon gatlagynyň tebigy taýdan gaýtadan dikelmegine özüniň oňaýly täsirini ýetirdi.
Dünýäde ozon gatlagynyň ýukalmagy we ozon deşikleriniň emele gelmegi ultramelewşe şöhleleriň köpelmegi howanyň hiliniň peselmegine, adam bedeniniň kesellere garşy göreşmek ukubynyň gowşamagyna, ösümlikleriň ösüşden yza galmagyna, suwdaky fitomassanyň işiniň bozulmagyna howanyň turşulaşmagynyň ýokarlanmagyna sebäp bolýar.
Merjen Agaýewa
Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Agroekologiýa fakultetiniň talyby