Behişdi bedewler: türkmen halkynyň şöhratly taryhynyň buýsanjy


Behişdi bedewler patyşalaryň, halklaryň we döwletleriň paýlaşmak islän Zemininiň giňişliklerinde müňlerçe ýyllar çar tarapa çapypdyr. Asmandan inen hasaplanylýan behişdi bedew, hakykatdan hem ajaýyplygy we ösüşiň her täze zamanynyň ruhlandyryjy alamaty bolupdyr. Ýöne ol her gezek täze at, ýagny öz mesgenine we ýaşaýjylaryna baglylykda hett, nusaý, parfiýa, pars, arap... ady bilen peýda bolýardy.
Türkmen bedewi ýa-da ahalteke atlary XIX asyrda dünýäde täzeden meşhurlyga eýe bolup, onuň at-abraýyny arşa göterdi. Ahalteke bedewi Garassyz, Bitarap Türkmenistanyň simwolyna öwrülip, onuň owadan keşbi ýurdumyzyň Döwlet tugrasyny bezedi.
Türkmeniň bedew ata bolan sarpasy "Ertir turda ataňy gör, ataňdan soň ataňy" diýen ýaly nakyllaryň döremegine sebäp bolupdyr. Iýmine ýumurtga garylyp, owmaç bilen bakylan ahalteke atlary "Läliksiremän", gaýta iň çydamly atlar bolup ýetişipdirler. Bu ýerde türkmeniň seýisçilik sungatynyň örän inçe syrlarynyň bolandygyna göz ýetirýäris.
Ahal-teke atlary hakynda iň gadymy maglumatlary berýän çeşmeler biziň eýýamymyzdan öňki IV-V asyrlara degişlidir. Şeýle çeşmeleriň biri Altaýdan tapylan Skif serdarynyň daş depesidir. Gazuw işleri mahalynda üsti buz bilen örtülip, doňup galan, az üýtgän at jesetleri tapylypdyr. Skif serdarynyň bu atlarynyň häzirki zaman atlarynyň içinde ahalteke atlaryna örän meňzeşdigini barlaglar görkezdi. Bu taryhy maglumatlardan başga-da, gadymy türkmen atlarynyň köp ýurtlarda örän meşhur bolandygy baradaky taryhy ýazgylar bize gelip ýetipdir. Birnäçe münýyllyklaryň gowgasyny başyndan geçiren halkymyz ahal-teke atyny biziň günlerimize çenli asyl durkunda saklamagy başarypdyr.
Münýyllyklaryň dowamynda türkmeniň iň eý gören jandary aty bolupdyr. Atlar türkmen taýpalarynyň hiç bir ýurda bakna bolman, erkin ýaşamaklarynda esasy daýanç bolupdyr. Türkmen aty bilen dagda-düzde gaçsa gutulypdyr, kowsa ýetipdir. Türkmen atlaryny gören syýahatçylar olaryň ýyndamlygyna, çydamlylygyna, eýesine wepalylygyna haýran galypdyrlar. Uzak aralyklara göçe-göç mahaly atlaryň ujypsyz suw bilen oňup bilsi hem onuň täsinlikleriniň biridir.
Ahalteke atlarynyň ýumşak, özboluşly, uz ýörüşi bar, olar aýaklaryny ýerden gaty üzmän, akyp barýan mysaly, çaýkanman ýöreýärler. Türkmen atlarynyň çägelik ýerlerde münýyllyklaryň dowamynda münülip gelnendigi olaryň ýörüşine täsirini ýetiren bolara çemeli. Ahalteke atynyň çöl ýerlerde saýlanyp-seçilip kemela getirilendigi onuň synasynda-da tapawutlylygy emele getiripdir. Ahalteke bedewi dogumly, ýeňil gopýan, oýnaklap duran atdyr.
"Ýüwrük atyň bahasy bolmaz"- diýen halk nakylynda atyn däl-de, ony seýislän adamyň başarnygynyň subutnamasy jemlenendir.Ýyndamlyk, çydamlylyk, häzirki zaman türgenlesik usulynda göz öňünde tutulýan esasy netije bolup durýar. Şunda köplenç halatda ýyndamlyk we çydamlylyk iki sany aýry-aýry häsiýetlerdir. Birnäçe halkyň wekilleri:" Ýyndam bedew at, köp halatlarda, çydamly bolmaýar we tersine, çydamly atlar hem juda bir ýüwrük bolmaýar" diýýärler.
" Eger sen bedew ata münüp, ony gorduryp, bütün dünýäni aýlanyp çyksaň-da, ol ýadamaz, armaz" diýlip, gadymy türkmen dessanynda aýdylýar. "Tohum atlar menzil geçdikleriçe gujurlanýarlar, gaýratlanýarlar" diýip, atşynaslar tassyklaýarlar.
Köp günlik türgenleşmegi, agram salmagyň we almagyň gezekleşdirilmegini, atlaryň bolelin iýmitlendirilmegini we açlyk çekmegini, "derlemegini" we "derini gaýtarmagyny" göz öňünde tutýan bu ulgam şol gadymy döwürlerde kämillik derejesine ýetirilipdir. Şeýle türgenleşmeleriň netijesinde diňe bir beden kämilligini gazanmak bilen çäklenmän, eýsem atyň tebigy çakganlygy we çydamlylygy adamyň bellän çäklerinde ösdürilipdir. Şol çäkler bolsa az bolmandyr, sebäbi bedew atlar köp günlik harby ýörüşlere taýýarlanypdyrlar. Atlar üstündäki söweşijini we agyr söweş esbaplaryny ýadawsyz götermeli, gije-gündizläp agzyna zat alman oňmaly bolupdyrlar. Söweş meýdanynda haýran galaýmaly çakganlyk bilen agyp - dönüp, eýesi bilen deň hatarda söweşe girmeli, gerek ýerinde ýeserlik bilen duşmanyň gözüne çöp atyp sypmagy başarmaly bolupdyrlar.
Türkmenistanyň çäginde dörän Parfi‎ýa döwleti dün‎ýädäki iň gü‎ýçli döwletleriň biri bolupdyr. Pompe‎ý Trok (b.e. I asyr) şe‎ýle ýaz‎ýar:

Rimliler bilen Parfi‎ýalylaryň arasynda
Indi häkimi‎ýet gündogaryň elinde.

Eger-de Parfi‎ýalylaryň uruş tärini skifleriň, alanlaryň, hunlaryň, has soňra türkleriň, oguzlaryň we türkmenleriň uruş täri bilen deňeşdirseň olar birmeňzeş di‎ýen ýalydyr (ähtimal tapawut ‎ýaraglanyşyň kämilleşmegi bilen dörän bolmaly). Olar uruş tärlerinde garaşylmadyk hüjüm ediş, garşydaşy aljyratmaklyk usulyny ulanypdyrlar. Duşmanyň habarlaşyk gatnaşygyny bozupdyrlar, garşydaşy öz çäkleriniň has içlerine çenli gö‎ýberipdirler, dargap, soňra ‎ýene-de çalt jemlenişip bilipdirler, ‎ýalandan yza çekilipdirler we ş.m.
Plutarh Parfi‎ýalylar hakynda şe‎ýle ýaz‎ýar: “Parfi‎ýalylar çalt dargap we jemlenişmäge öwrenen, olar öz atly goşun böleklerini duşmany hiç bir päsgelçiliksiz ‎ýeňlişe sezewar eder ‎ýaly herekete geçir‎ýärler”.
Parfi‎ýa patyşasy Mitridat II-niň döwründen başlap (b.e.öň 123-88 ‎ý.) Parfi‎ýa goşuny kesgitli böleklere bölünipdir, goşunda ‎ýeňil atlylar (‎ýaýçylar) we agyr atlylar: katafraktri‎ýalar (‎ýaýçylar) we klibanari‎ýalar (na‎ýzaçylar) bolupdyr. Olar elmydama ähli uruş hereketlerinde garşydaşy a‎ý görnüşinde gabamaga çalyşypdyrlar. Yza çekilip uzukdan ‎ýaý okuna tutupdyrlar. Köplenç Parfi‎ýalylarda ne hataryň, ne-de düzgün nyzamyň bolandygy barada pikirler duş gel‎ýär emma ‎ýeňil atly goşun kämil çekiliş hataryna düzülipdir, garşydaşy gabawa salypdyr soňra hem goşun bölümlerini badabat gapdala sowup agyr atly goşunyň hüjümine ‎ýol açypdyr. ‎Ýeňil ‎ýaraglanan atlylar kä halatlarda atlaryndan düşüp gylyçlaşypdyrlar (edil XIX asyryň türkmenleri ‎ýaly). Garşydaşyň ruhuny çökerip, parfi‎ýalylar bir ýere jemlenipdirler, agyr atly goşun urşa giripdir. Duşmana ruhy ta‎ýdan täsir edilipdir. Tü‎ýdügiň zaňňy sesi duşmany gozgalaňa salypdyr. Üstesine-de bu‎ýruk boýunça ähli goşun gyzyl donlaryny çykaryp taşlapdyrlar.
Hut şu söweş tärini parfi‎ýalylar Karrahyň ‎ýanyndaky uruşda (b.e.öň 53 ‎ý.) ulaypdyrlar. Bu söweşde Parfi‎ýa atly goşuny şondan öň Spartagyň gozgalaňyny gü‎ýç bilen basyp ‎ýatyran Mark Krasyň 30 000 adamlyk Rim goşunyny dargadypdyr. Krasyň özi öldürilipdir. 10 000 sany ‎ýesir bolsa Merwe (Margi‎ýana) ugradylypdyr.
Elbetde, parfi‎ýalylaryň ähli söweş hereketlerinde olara aja‎ýyp Nusa‎ý atlary kömek edipdir. Hut Orta Azi‎ýanyň günorta wela‎ýatlaryndan agyr ýaraglanan atly goşun üçin ni‎ýetlenen aja‎ýyp ýokary tohumly atlar Mongoli‎ýa, Hyta‎ýa we Sibire ugradylypdyr. Mongoli‎ýada Hanin-had daglarynda ahal teke atlaryna örän meňzeş bolan atlaryň ga‎ýanyň ‎ýüzüne çekilen şekilleri tapyldy.

Akmädow Nurberdi
Weterinar lukmançylygy fakultetiniň 1-nji ýyl talyby