“ Daýym unutmaz men tylla gapysyn ”


Dünýä halklarynyň ruhy-medeni ösüşine aýratyn goşant goşan türkmen halkynyň özboluşly medeni mirasyny we sungatyny giňden wagyz etmek, olary ylmy taýdan içgin öwrenmek hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Munuň özi ilkinji nobatda, halkyň aň-düşünjesini kämilleşdirmek, mynasyp nesilleri terbiýeläp ýetişdirmek, dost-doganlyk gatnaşyklaryny pugtalandyrmak, medeniýetleri ýakynlaşdyrmak ýaly asylly maksatlara gönükdirilendir.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow “Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany “ ýylynda geçirilen “ Magtymguly Pyragy we türkmen halkynyň Garaşsyz döwletlilik taglymaty “ atly halkara maslahatynda 2024-nji ýylda Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyny halkara derejesinde belläp geçmek barada durup geçdi. Şeýle hem döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallasy bilen paýtagtymyzyň günorta böleginde, Köpetdagyň gözel künjeginde, Gündogaryň görnükli şahyry we akyldary Magtymguly Pyragynyň ajaýyp ýadygärligi gurulýar. Ýadygärligiň beýikligi 60 metre, durmaly ýeriniň diametri bolsa 25 metre deň bolup, oňa barýan basgançakly ýola granit düşeler. Şeýle-de bu ýerde meýdany 6 gektara barabar bagy-bossanlyga bürelen seýilgäh hem gurlar. Bu ajaýyp ýadygärligiň öňünde geljekde çeper okaýyşlary, edebi agşamlary we medeni çäreleri geçirmek göz öňünde tutulýar. Munuň özi ynsan aňyna hem-de ýüregine ýakyn beýik Pyragynyň şygryýetiniň nesiller üçin gymmatlyk we durmuş ýörelgesi bolup hyzmat edýändigine şaýatlyk edýär.
Dana Pyragynyň goşgy setirleriniň her biri, türkmen halkynyň aňyna nakyl, pähim-paýhas bolup ornaşypdyr. Magtymgulynyň halk diliniň baýlygyny ussatlarça ulanmagyna, milli ruhly keşbi döretmegine Döwletmämmet Azadynyň mekdebini geçenligi ýardam eden bolsa gerek. Magtymguly Pyragy başlangyç terbiýäni kakasy Döwletmämmet Azadydan alýar. Ol bu barada “ Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir “ diýip ýazýar. Elbetde, hiç bir zat tarp ýerden döremeýär. Magtymgulynyň beýik akyldar şahyr bolmagynda Döwletmämmet Azadynyň iňňän uly hyzmaty bardyr.
Biz şu makalamyzda Magtymguly Pyragynyň okap, bilim alan ýerleri barada gürrüň etmegi maksat edindik.
Magtymguly Pyragy başlangyç bilimi öz kakasy Döwletmämmet Azadydan alan bolsa, onuň ilkinji mugallymy Nyýazsalyh diýen adam bolupdyr. Magtymguly örän zehinli bolupdyr. Ol dürli kitaplary köp we irginsiz okapdyr. Ol kakasy Döwletmämmet Azadynyň döreden eserlerininiň köpüsini ýatdan öwrenipdir. Magtymgulynyň zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ýetiren Döwletmämmet Azady onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir.
Döwletmämmet Azady öz ogluny ilki häzirki Halaç etrabynyň Gyzylaýak obasynda ýerleşýän meşhur Idris babanyň medresesine okuwa iberýär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar. Soňra ol Buhara gidip, “ Gögeldaş “ diýen medresä okuwa girýär we onda iki ýyl okaýar. Pyragy esasy bilimi Hywadaky “ Şirgazy “ medresesinde alýar. Ol “ Şirgazy “ medresesinde üç ýyl okaýar. Bu bilim ojagyna akyldar şeýle şahyrana setirleri bagyşlapdyr:

Kutbda saý gözläp, ummana duşdum,
Neýsan guýdy, umman gaýnadym-joşdum,
Hoş gal, bu gün Jeýhun bahrydan aşdym,
Gider boldum, hoş gal, gözel Şirgazy!

Magtymguly taşlap göwün hapasyn,
Sylady pirini, molla, sopusyn...
Daýym unutmaz men tylla gapysyn,
Gider boldum, hoş gal, gözel Şirgazy!

Beýik akyldaryň okap bilim alan ojaklarynyň biri hem Idris baba medresesidir. Bu medrese hakynda giňişleýin maglumatlar ýok, emma türkmen edebiýatynda Pyragynyň okan medreseleriniň arasynda onuň ady hem agzalýar. Biz şu ýerde Idris baba hakynda gürrüňimizi dowam etmek isleýäris. Megerem, Idris babanyň kim bolanlygy we onuň bilen bagly rowaýatlar ählimiz üçin gyzykly bolsa gerek.
Idris baba medresesi.


Öz döwrüniň bilim ojagy bolan Idris baba medresesi häzirki Lebap welaýatynyň Halaç etrabynyň Esenmeňli geňeşliginiň Magtymguly obasynda, türkmeniň akyldar ogly Magtymguly Pyragynyň gadamy düşen toprakda ýerleşýär. XVIII asyr Orta Aziýa arhitektura sungatynyň özboluşly ýadygärligi bolan Idris baba medresesiniň kaşaň ymaraty sap bişen kerpiçden bina edilipdir. Bina güberçek görnüşli ullakan gümmez bilen ýapylypdyr. Medrese şeýle kaşaň we göze ýakymly, gelşikli edilip gurlupdyr. Medresäniň esasy ymaratynyň gündogar-demirgazyk tarapyndan birmahallar kiçeňräk goşmaça kömekçi jaýlaryň hem-de talyplar üçin hüjreleriň tutuş bir hatary gurlupdyr. Ýöne, bu kiçeňräk ymaratlar ulgamy häzirki wagta çenli dürli sebäplere görä saklanyp galmandyr. Olaryň käbir galyndylarynyň saklanyp galmagy bu ýerde hüjreleriň giden bir hatarynyň bolanlygyna şaýatlyk edýär. Şu hüjreleriň aňyrsynda bolsa çig kerpiçlerden ýa-da laý tokgalaryndan gurlan ençeme gurluşyklar, naharhana, myhmanhana, howuz, ammarlar we beýleki bir näçe hojalyk jaýlary ýerleşipdir. Medresäniň eýesi bolan Idris babanyň ygtyýarynda birnäçe gektara barabar ekerançylyk ýerleri-de bolup, ol ýerlerde bugdaý, jöwen, mäş, noýba, kädi, gawun-garpyz, käşir, sogan, ýorunja ýaly ekinler ekilipdir. Ol ekinlerden alynýan önümlerinden bolsa talyplar azyklyk üçin peýdalanypdyrlar. Idris babanyň özi juda guramaçy hem-de ugurtapyjy, zähmetsöýer adam bolupdyr. Ol medresäniň ähli serişdelerini talyplaryň bilim we terbiýe almagy üçin sarp edipdir. Medresäniň öz harazy, suw çykarýan jykyry, howuzy, harmany bolupdyr.
Amyderýanyň orta akymynyň çep kenarýakasynda ýerleşen bu ýörite orta okuw jaýynyň ähli hojalyk okuw-terbiýeçilik işlerine, medeni-köpçülik çärelerine Idris babanyň hut özi ýolbaşçylyk edipdir. Onuň onlarça sopusy, dershana serenjamçylary, hatdatlary, kitapdarlary, depder, galam we syýa kätipleri, ekerançylyk we maldarçylyk işgärleri bolup,olaryň hersi öz işine ussat adamlar eken. Medresede Idris babanyň ýolbaşçylyk etmeginde oglan-gyzlaryň 200-den gowragy bilim we terbiýe alypdyr. Idris baba öz döwrüniň Allanyň nazar salan keramatly piri bolupdyr. Idris baba Magtymgulynyň kakasy Döwletmämmet Azady bilen Buharada tanyşýar. Azady Idris babanyň ylmyna uly sarpa goýup, ogly Magtymgulyny şondan terbiýe we ylym öwrenmäge iberýär. Beýik akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragy hem Idris baba medresesinde okap bilim alýar. Il içindäki gürrüňlere görä, bu meşhur medresede XIX asyr türkmen nusgawy edebiýatynyň görnükli wekilleri Allaguly-Allahy, Molla Kerimberdi, Şüküri ýaly şahyrlar hem okap öz zehinlerini taplapdyrlar.
Idris babadan soň bu okuw jaýyna Nyýazguly halypa ýolbaşçylyk edipdir. Bu medresäni gurduran Idris baba hakynda il arasynda dürli rowaýatlar saklanyp galypdyr. Olaryň birinde şeýle diýilýär: “ Gadym döwürde bu obada bir är-aýal ýaşapdyr. Olar örän garyp ýaşapdyrlar. Günlerde bir gün olar gün batmazynyň öň ýanynda sowukdan ýaňa üşäp, elleri, ýüz-gözleri gyzaran iki sany ýolagça rehimi gelip, olary garyp çatmalaryna çagyrýarlar.
-Doly saçagymyz bolmasa hem,ýyly ojagymyz bar. Ýylynyp, agşam düşläp ötägidiň - diýip mürähet edýärler. Ýolagçylar:
- Siziň açyk göwnüňiz bolsa bolýar - diýip bu öýe myhman bolýarlar. Olar özleriniň ýan torbasyndan myhman ýeriniň kendirigine iki goşawuç un guýýarlar. Öý eýesiniň aýaly ol uny alyp hamyr ýugranda, onuň şol köpelip gidip oturşy diýýär. Saçaga oklanan mele-myssyk nan şol gije myhmanlara-da, öý eýelerine-de bol-telki ýetipdir, ertesi myhmanlara ýol ugurlyk hem bolupdyr. Olardan galany bolsa är-aýalyň ýene birnäçe gün iýerine bolupdyr. Myhmanlar ertesi gaýtjak mahaly öý eýelerine pata berip: ” Ýene bir ýyldan siziň ogluňyz bolar. Oňa biz gelip, at dakarys ” diýip gidýärler. Myhmanlar Allanyň nazar salan, ylmy ýetik adamlary eken. Olaryň patasy bilen är-aýal ýyla ýetmän ogul görýärler. Ol oglanjyk 7-8 ýaşynda obanyň mallaryny bakyp başlaýar. Ine, bir günem şol iki myhman ýene-de şol öýe myhman bolýarlar we oglanjyga Idris diýip at dakýarlar.
“Idris” diýmek sowatly, bilimli diýmekdir. Olar Idrisiň bakýan mallaryny eýelerine dargatdyryp, oglanjygy Buhara alyp gidýärler. Edep-terbiýe, ylym berýärler. Sowadyny çykan Idris uzyn boýly, at ýüzli, örän güýçli, ylmy-bilimi ýetik, keramatly adam bolup ýetişýär. Öz obasyna gelip, oglan okadyp başlaýar ”.
Halk arasynda Idris baba hakynda başga-da köp rowaýatlar bar. Ol gürrüňler dilden-dile geçip, şu günki günlerimize gelip ýetipdir. Megerem, bu meşhur Idris baba hakyndaky gürrüňlerem esassyz däldir. Häzirki wagtda Idris baba medresesine gelýän zyýaratçylaryň we syýahatçylaryň sany barha artýar.
Maddy gymmatlygymyz hökmünde Idris baba medresesi 1981-nji ýylda alym-arhitektorlar tarapyndan öwrenildi hem-de taryhy arhitektura ýadygärligi hökmünde döwlet goragy astyna alyndy. Häzirki wagtda bu medresä Kerki döwlet taryhy-medeni goraghanasy tarapyndan gözegçilik edilýär.
M.Jumaýewa Dokma önümçiligi fakultetiniň 5-nji ýyl talyby