Köňülleriň we döwürleriň şahyry

Magtymguly sözlerim saza goşsam uz bolar


2021-nji “Türkmenistan – parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany” şygary bilen geçirilýän, şanly Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk toýunyň dabaraly bellenýän ýylynda Gahryman Arkadagymyzyň 2024-nji ýylda Beýik söz ussady Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 300 ýyllygyny bellemek hakyndaky permana gol çekmegi bütin türkmen halkyny, esasan hem biz mugallymlary, pedagoglary diýseň begendirdi. Magtymguly Pyragynyň döredijiligi diňe bir türkmen jemgyýetinde, durmuşynda, şol sanda dünýä edebiýatynda hem düýpli öwrülişik bolman, eýsem, türkmen bagşyçylyk sungatynda hem has äşgär ýüze çykypdyr. Sebäbi Magtymguly Pyragy öz şygyrlaryny halka düşnükli dilde ýazyp, özünden soňraky nusgawy şahyrlara hem görelde görkezipdir. Onuň dürli temalardan ýazan sada, saza gelip duran, üstesine-de akyl-paýhasa ýugrulan goşgulary il içine örän çalt ýaýrap, teşne kalplara siňipdir we ruhlary ganatlandyrypdyr.
Magtymguly Pyragynyň eserleri bagşylaryň repertuarynda diňe bir tirme aýdymlar bolup ýaňlanman, eýsem, dessançylykda hem uly orny eýeläpdir. Magtymgulynyň “Ýaranlar”, “Kepderi” we “Ýerbe-ýer geçdi” şygyrlary munuň aýdyň mysaly bolup biler. Magtymgulynyň şygyrlaryny, onuň goşgularyndan aýdylan aýdymlary diňe bir türkmenler ýa-da Türkmenistanlylar aýtmak bilen çäklenmändirler, eýsem goňşy we doganlyk halklaryň bagşylary hem aýdypdyrlar. Esasan hem Özbegistanyň we Garagalpagystanyň bagşylary uly joşgun bilen aýdypdyrlar, halk köpçüligi hem Magtymgulynyň şygyrlaryny, olardan saza goşulyp aýdylan aýdymlary teşnelik bilen diňläpdirler. Hat-da XX asyrda hem Magtymgulynyň goşgularyny bagşylar uly höwes bilen ýerine ýetiripdirler.Goňşy we doganlyk halklarynyň bagşylarynyň köpüsi öz aýdymlarynyň esaslaryny Magtymguly Pyragynyň goşgularyndan aýdypdyrlar. Ýene-de bir bellemeli zat diňe bir halk köpçüligi däl, eýsem goňşy döwletler bolan Eýranyň şalary we Hywanyň hanlary hem Magtymgulynyň goşgularyny olardan aýdylan aýdymlary hem-de türkmeniň şa dessanlaryny ýörite diňläpdirler. Bar bolan maglumatlara görä, Hywa hanlarynyň birine Hoja bagşynyň “Görogly” şa dessanyndan aýdan birnäçe şahalaryny diňlemek miýesser edipdir. Şonda bagşynyň kükräp aýdýan dessanlaryny diňlän han: “Türkmenler batyr bolýar diýýärler weli, bulary batyr edýän bagşylary eken” diýipdir. Şu mysaldan görnüşi ýaly dessanlar, aýdymlar, şygyrlar ussatlyk bilen ýerine ýetirilende ynsana,onuň ruhy duýgularyna täsiriniň ululygy aýdyň açylyp görkezilýär. Esasy bellemeli zat “Görogly” şa dessany we Magtymgulynyň “Diwany” türkmen edebiýatynda çepeçiligiň hem-de ussatlygyň iň ýokary derejesi bolup durýar. Ýazyjy Osman Ödäýewiň beleýşi ýaly,halkyň, ýagny türkmen halkynyň, ylaýta-da, soňky üç asyrda gözellik duýgusyna täsir ediş güýji boýunça şu ikisi bilen bäsleşip biljek çeperçilik hadysasy türkmen edebiýatynda başga ýokdur. Magtymguly Pyragy diňe bir döwrüň däl,eýsem ähli döwürleriň we köňülleriň şahyry. Magtymguly öz şygyrlarynyň şeýle uzak ýyllaryň döwamynda halkyň kalbynda baky saklanjakdygyny öňden görüjilik bilen belläp geçipdir. Ol bu babatda öz goşgusynda şeýle diýýär:

Magtymguly, sözle herne bileniň,
Özüňe kemlik bil aýtman öleniň.
Taraşlap şaglatgyl köňle geleniň,
Senden soňkulara ýadygär bolar.

Magtymguly diňe bir türkmen halkynyň ýa-da öz ýaşan döwrüniň şahyry däldir, ol ähli haklaryň şahyrydyr. Magtymguly geçmişiňem, häzirki döwrüňem, geljegiňem şygyrýet äleminiň Beýik akyldarydyr. Şahyryň çuňňur manyly çeper eserleri hiç wagt könelmeýär, öz ähmiýetini ýitirmeýär. Ol eserler her döwürde-de döwrüň esasy meselesini çözmeklige ýardam berip, jemgyýetiň ösmegini, öňe gitmegini üpjün edýän eserlerdir. Şol sebäpli Magtymguly Pyragynyň eserleri üstünden näçe asyr geçse-de, onuň many-mazmuny we terbiýeçilik ähmiýeti gitdigiçe öz ähmiýetini artdyrar. Bu barada B.M. Kerbabaýew şeýle ýazýar:
“Türkmen edebiýatynyň beýik klassygy Magtymguly söz bazarynda dellala aýlanyp, many bermekde biçimçä dönüp we gözel şygyr düzmekde çeper ýüwürdiji rolyny oýnap, türkmen halkynyň geçmişi, geljegi we bütin durmuşy hakynda dynuwsyz pikir ýöredip, öz asyrdaşyna we özünden soň-raky geljege altyn hazyna galdyrdy”. (Magtymgulynyň ömri we döredijiligi Oraz Ýazymow Aşgabat 1992 ý., s-20)
Şeýle-de Magtymgulynyň döredijiligine öňden görüjilik bilen uly baha berenleriň biri hem onuň halypasy, döwürdeşi Durdy şahyrdyr. Durdy şahyr Magtymgulynyň beýikligine şeýle baha beripdir: “Meniňkini ýel alar, sil alar, seniňkini – il alar”. Häzirki Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe hem Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary bilen Magtymguly Pyragynyň ömri döredijiliginiň giňden öwrenilip, onuň goşgularynyň halk köpçüligine ýetirilip durmagy we onuň şygyrlarynyň saza goşulup bagşylar tarapyndan yzygiderli aýdylmagy ýaş nesli Watançylyk ruhunda terbiýelemegiň peder nusgasydyr. Esasan hem teleýaýlymlarda “Magtymguly sözlerim, saza goşsaň uz bolar” atly aýdym sazyň berilmegi örän uly ähmiýete eýedir.
Arkadag Prezidentimiziň: “Ajaýyp şygyrlary bilen ynsan kalbyny ýagşylyk nuruna bezän türkmeniň akyldar ogly Magtymguly Pyragynyň mertebesini türkmen halky üçin iň belentde goýulýan mukaddeslikleriň biridir” diýip bellemekligi, söz ussadyň il içindäki at-abraýyny açyp görkezýär. Meşhur akyldaryň edebi döredijiliginiň tematiki taýdan giň we köpgyraňly bolmagy, ynsanperwer, ahlak-etiki, jemgyýetçilik we ş.m meseleleriň aglabasyna jogap tapmaklyga ýardam berýär. Magtymguly Pyragynyň şygyrlaryny ähli halka, şol sanda ösüp gelýän ýaş nesle ýetirmek, düşündirmek biz mugallymlaryň mukaddes borjudyr.
Hemra Kakajanow
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalygy uniwersitetiniň Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň müdüri


dowamy

MAGTYMGULYNYŇ YLMA-BILIME GOÝAN SARPASY


Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda, ýurt abadançylygynda türkmen halky özüniň mizemez agzybirligini hemra edinip, gysga döwürde asyrlara barabar ýoly geçdi, beýik ösüşlere eýe boldy. Häzirki jemgyýeti, önümçiligi, olaryň düýpli üstünliklerini ylymsyz göz öňüne getirmek mümkin däl. Jemgyýetiň maddy-tehniki enjamlaýyn binýadynyň berkidilýän döwründe, ylmyň önümçilik bilen ysnyşykly ýakynlaşmagy ony jemgyýetiň gös-göni öndüriji güýjüne öwürýär. Halkyň bilimliligi, sowatlylyk derejesi jemgyýetiň ösüş derejesiniň esasy ölçegleriniň biri bolup durýar. Aslynda her bir ýurduň jemgyýetçilik rowaçlygy onuň halkynyň bilim derejesine we ylmyň-bilimiň gazananlarynyň maksadalaýyk peýdalanyşyna baglydyr.
Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary we başlangyçlary netijesinde Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwri türkmen halkynyň taryhynda, jemgyýetiň we halkyň ýaşaýyş-durmuşynyň ähli ugur¬larynda – ykdysadyýetde, syýasatda, medeniýetde, sungatda, ylymda, bilimde hemme babatda täze bir ösüşli eýýamyň başlangyjy boldy.
Bagtyýar türkmen halky bu gün beýik akyldar, şirin dilli söz ussady Magtymguly Pyragynyň arzuwlan zamanasynda- berkarar döwletde ýaşamak bilen, nusgawy şahyryň döredijiligine, edebi mirasyna uly sarpa goýýar. Hormatly Prezidentimiziň 12-nji fewralda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde 2024-nji ýylda Gündogaryň beýik akyldary we nusgawy şahyry Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 300 ýyllygyny bellemek bilen baglanşykly Karara gol çekmegi hem munuň aýdyň subutnamasyna öwrüldi. Hormatly Prezidentimiziň: “Magtymguly Pyragy sözüň güýji, gudraty bilen şygryýet äleminde ady arşa galan beýik akyldar şahyrdyr”- diýip beýik akyldar şahyr hakda dürdäne setirleri bellemegi Gündogaryň beýik danasynyň mirasyna goýulýan sarpanyň belentdigine ýene bir gezek göz ýetirýärsiň.
Türkmen halky ylma-bilime uly sarpa goýup gelen halk. Muňa biz ata-babalarymyzyň keramatly kelamlarynyň, pikir-paýhaslarynyň, Magtymguly atamyzyň şygryýetindäki paýhasly pikirleriniň, dana sözleriniň, aýtgylarynyň üsti bilenem anyk göz ýetirýäris. Dünýä edebiýatynyň ösüşine saldamly goşant goşan, her sözünde dürdäne dürlerini saçýan, edep-terbiýäniň, wagyz-nesihatyň, ata Watana, ene topraga belent söýgüniň adama güýçli täsirini terbiýeleýän Magtymgulynyň eserleri dowamat dowamdyr.
Türkmen nusgawy edebiýatynyň düýbüni tutan, edebi dili halkyň gepleşik dili bilen birleşdiren akyldar Magtymgulynyň döredijiligi öz döwrüniň türkmen durmuşynyň ähli meselelerini öz içine gurşap alypdyr. Onuň döredijiliginde edep-terbiýe, ylym-bilim, ahlak, mert¬lik-namartlyk, gahrymançylyk, watançylyk, milli döwlet ýaly pel¬sepewi garaýyşlaryndan başga-da, gündelik durmuşy – döwrüniň toýuny-ýasyny, durmuş günemasyny suratlandyrýan, türkmen tebi¬gatyny, uz gelin-gyzlaryny, batyr ýigitlerini wasp edýän şygyrlary-da sanardan köp.
Magtymguly Pyragynyň şygyrlary umman ýaly giň, gözgi ýaly dury, dür ýaly gymmatly, merjen düzümi deý çeper. Hut şonuň üçin hem Magtymgulynyň döredijiligini Jemşidiň jamy¬na meňzedipdirler.
Türkmen halkynyň beýik akyldary, şahyry, wesýetçi-terbiýeçisi Magtymgulynyň döredijiliginiň agramly bölegi nesillerden-nesillere ýetirilmek bilen, ynsanlaryň kalbyna ornaşyp Garaşsyz hem baky Bitarap döwletimiziň gülläp ösmegine, Bagtyýarlyk döwründe bilim-terbiýe alýan ýaş nesillerimizi milli ruhda terbiýelemäge özboluşly ýolgörkeziji bolup çykyş edýär.
Geçmişdäki türkmeniň ruhy baýlyklaryny durmuşymyza, ylaýta-da, okuw-terbiýeçilik işine köptaraply ornaşdyrmak bilen biz türkmen halkynyń geçmişini ylmy esasda, çuň we töwerekleýin öwrenmäge, şol döwürden bäri dowam edip gelýän ahlaga göz ýetirmäge, biziň hormatly hem sarpa goýýan nusgawy şahyrlarymyzyň eserlerinde bu meseläniň işlenişini, olaryň gyzylyň gyryndysy ýaly setirlerine siňip giden ahlaklylyk meselesini öwrenmäge şert döredýär.
Magtymgulynyň diňe bir halkyň, milletiň däl-de, tutuş adamzadyň manyly hem parahat ýaşaýşynyň kepili bolan dostluk, doganlyk, ula hormat, kiçä söýgi, Watany, ene topragy, milletiňi janyňdan ileri tutmak ýaly ahlak gözelliklerinden söz açýan şygyrlarynyň özboluşlylygy-da aýratyn bellärliklidir.
Akyldar Şahyryň ylym – bilim meselesini wagyz-nesihat etmegi, olary öwrenmäge gönükdirilen ýalkymly çagyryşlary onuň şygyrlaryndan eriş-argaç bolup geçýär. Tebigatyň hadysalaryny synlamak, olara özboluşly düşündirişler bermek, kähalatlarda şeýle düşündirişleriň şol wakalara häzirki zaman talaplaryna laýyklykda çemeleşmeleriň ruhuna bap gelmegi bolsa beýik söz ussadynyň şahyrlaryň, alymlaryň eserlerini ürç edip okandygynyň aýdyň subutnamasydyr. Olar Magtymguly üçin onuň ylmy dünýägaraýşynyň, ajaýyp eserleriniň kemala gelmeginde uly orun tutýar. Şeýle şahslaryň hatarynda Muhammet Horezmi, Faraby, Biruni, Ibn Sina, Mahmyt Kaşgarly, Abu Sagyt Abul Haýyr, Nejmeddin Kubra, Omar Haýýam, Hoja Ahmet Ýasawy ýaly görnükli alymlaryň, Abulkasym Ferdöwsi, Nyzamy Genjewi, Sagdy, Jelaleddin Rumy, Hekim Ata, Hysraw Dehlewi, Ferideddin Attar, Hafyz, Nesimi, Abdyrahman Jamy, Alyşir Nowaýy, Muhammet Fizuli, Muhammet Babyr ýaly meşhur şahyrlaryň atlarynyň gabat gelýändigini guwanç bilen belläsim gelýär.
Öz döwrüniň meşhur şahslary, şahyrlary bilen ( Meselem, Durdy şahyr, Zunuby, Orazmeňli, Oraz han, Magrupy şahyr bilen) aýdyşyklarynyň (tapmaça şekilli ikitaraplaýyn aýdyşyklarynyň) üsti bilen ylym-bilim meselelerini ýaýmaklygy hem köňülleriň şahyrynyň ylym-bilime aýratyn sarpa goýandygyny äşgär edýär. Şu jähtden şahyryň “Sana geldiň”, “Artsa gerekdir”, “Jana geldiň”, “Ýaşyl zümerret”, “Parhy kimdedir, “ Eýwany tört”, ”Atly ýaranlar”, “Şondadyr”,” Birnäçe mysal”, “Üçi öwlatdan”, “Joşa ýetdiň”- ýaly şygyrlaryny ýatlamak ýeterliklidir.
Şeýle hem Magtymgulynyň jahankeşdeligi, onuň Merkezi Aziýanyň köp ýurtlarynda bolmagy onuň ylmy goruny has-da artdyrýar, ylym baradaky, dürli ýurtlar baradaky pikirlerini, bilimini çuňlaşdyrýar.
Köp zatlara akyl ýetirmek islegi şahyry jahankeşdelik bilen meşgullanmaga iteripdir. Onuň ençeme goşgularynda ýurtlar, ülkeler, şäherler, obadyr kentler, welaýatdyr arziýetler barada gürrüň berilýär. Şu nukdaýnazardan, Magtymguly Pyragynyň “Jahankeşdelik” ylmy bilen meşgullanandygyna göz ýetirýäris.

Magtymgulynyň döredijiligine, bize goýup giden egsilmez ruhy mirasyna, beýik akyldar, şahyr hökmünde, halk hossary hökmünde-de oňa onuň öz ýaşan döwründen başlap şu güne çenli uly bahalar berlip gelindi.
Magtymgulynyň adamlaryň aň-düşünjeli, ylymly-bilimli bolmagy üçin edýän aladasy türkmen halkynyň bagtly geljegini, özbaşdak döwletini, kämil ruhly jemgyýetini binýat etmek baradaky aladadyr. Hut şundan hem şahyryň bu ugurdaky garaýyşlarynda durmuşy-jemgyýetçilik esaslaryň ýatandygyny görüp bolýar.

Jumamyrat Göläýew
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň
Weterinar lukmançylygy fakultetiniň mugallymy


dowamy

MAGTYMGULY PYRAGY KÖŇÜLLERIŇ ÇYRAGY


Bagtyýar türkmen halky bu gün beýik akyldar, şirin dilli söz ussady Magtymguly Pyragynyň arzuwlan zamanasynda-berkarar döwletde ýaşamak bilen, nusgawy şahyryň döredijiligine, edebi-mirasyna uly sarpa goýýar.
Magtymguly Pyragynyň goşgularynda ulyny-kiçini sylamak, ata-enä aýal-gyzlara hormat goýmak, çaga terbiýesi, zyýanly gylyk häsiýetlerden gaça durmak, ýaramaz pişeleriň adam saglygyna, durmuşyna edýän täsiri barada örän baý mazmunly pikirleri tutuş halkyň abadançylygyna, saglygyna, agzybirligine gönükdirilmelidir. Beýik şahyrymyz türkmen edebiýatynyň taryhynda halk durmuşyny oňat suratlandyrýar, edebiýaty halkyň durmuşynda goýýar.
Magtymguly öz il-gününi Watanyny diňe bir oňat görmek bilen çäklenmän, onuň özbaşdaklygyny saklamak, gerek bolsa janyny gurban etmek ýaly watançylyk pikirlerin hemi öňe sürüpdir. Häzir, asyrlar geçse-de, öz Watanyňy söýmäge, agzybirlige we doganlyga çagyrýan halkymyzyň beýik oglunyň şygyr setirleri öz wajyplygyny ýitirmän, ýüreklerde mynasyp orun alýar.
Magtymguly Pyragynyň agzybirlikde ýaşamak, Watany ak ýürekden söýmek baradaky arzuwlary Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda üstünlikli amala aşyrylýar. Ýurt Baştutanymyz döwletiň güýjiniň milletiň bitewiliginde we agzybirligindedigini mydama nygatap geçýär. Döwletiň üstünlikleriniň esasynda bolsa parahatçylygyň we agzybirligiň durandygyny belleýär.
Milli Liderimiziň belleýşi ýaly: “Magtymguly Pyragy türkmen halkynyň taryhynyň iň çylşyrymly döwründe ýaşan, agzybirlik garaşsyzlyk, özbaşdak döwlet gurmak ýaly beýik maksatlara öz döredijiligi bilen gulluk eden ynsanperwer şahyrdyr”.
Hormatly Prezidentimiz Magtymguly Pyragynyň eserleriniň dürli dillere terjime edilmegi, dürli ýurtlarda dana şahyrymyzyň ýadygärliginiň dikeldilmegi, baý edebi mirasynyň çuňňur öwrenilmegi ugrunda hem uly tagallalar edýär.
“Her bir halkyň beýikligi onuň öňe çykaran, dünýä beren şahsyýetleriniň beýikligine barabar bolýar. Köňülleriň we döwürleriň şahyry, adamzadyň iň gözel, iň tämiz duýgularynyň aýdymçysy Magtymguly Pyragy türkmen halkynyň ruhy beýikligidir. Beýik şahyryň bize goýup giden mirasy özboluşly terbiýe mekdebidir” diýip Gahryman Arkadagymyz örän jaýdar belläp geçýär.
Magtymguly Pyragynyň dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna giren baý hem-de gymmatly edebi mirasyny, dünýewi garaýyşlaryny, şygyrlaryndaky pelsepe älemini, XVIII-XIX asyrlarda türkmen durmuşyna ýetiren uly täsirini ylmy esasda öwrenmek, onuň döredijiliginiň türkmen, şol sanda tutuş Gündogaryň ylmy- medeni durmuşy bilen aýrylmaz baglanyşygyny döwrebap sanly tehnologiýalaryň üsti bilen açyp görkezmek, akyldaryñ şahyrana dünýäsine halkara ylmy- edebi jemgyýetçiligiň ünsüni çekmek hem-de beýik akyldaryň doglan gününiň 300 ýyllygyny halkara derejesinde mynasyp bellemek maksat edinilýär.
Bellenilişi ýaly, 2024-nji ýyl-da geçiriljek türkmen edebiýatynyň nusgawy şahyrynyň şanly senesi mynasybetli birnäçe çäreleri amala aşyrmak meýilleşdirilýär.
Hususan-da, bütin adamzadyň altyn, genji-hazynasyna giren Magtymguly Pyragynyň baý edebi mirasyny çuňňur öwrenmek we dünýäde giňden wagyz etmek maksady bilen, XVIII asyryň meşhur akyldar şahyrynyň ömri we döredijiligine bagyşlanylan ýörite internet- portalyna hem şahyra bagyşlanan ajaýyp goşgulary, makalalary we ýazgylary ýerleşdirmek okyjylar kõpçülüginiñ gyzgyn goldawyna mynasyp bolar.
Şeýle hem häzirki zamanyň sanly tehnologiýalarynyň üsti bilen şahyra degişli ähli maglumatlary özünde jemleýän ilkinji gezek”Magtymguly Pyragy ensiklopediýasyny” döretmek; sanly we neşir görnüşindäki “Magtymguly Pyragy diwanyny’’ taýýarlamak; türkmen şahyrynyň şygyrlaryny dünýäniň dürli dillerine terjime etmek hem-de olaryň tanyşdyrylyş dabaralaryny, kitap sergilerini, döredijilik duşuşyklaryny geçirmek, ylmy-barlag işlerini taýýarlamak meýilleşdirilýär.
Goý, bagtyýarlyk döwrümiziň her bir güni Pyragynyň şygyrlary ýaly owadan hem manyly bolsun.
Aşyrowa Aýsoltan
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň
2-nji ýyl talyby


dowamy

„Magtymgulynyñ setirlerine siñen rowaýatlar“


Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwrüniň 2021-nji “Parahatçylygyň we ynanyşmagyň watany” ýylynda Hormatly Prezidentimiz türkmeniň beýik şahyry Magtymguly Pyragynyň 300 ýyllygyny bellemek üçin taýýarlyk işlerini alyp barmaga tabşyryklar berdi. Tabşyrygynda Magtymguly Pyragynyň eserlerini ylmy esasda öwrenmekligi dowam etmek, ylmy maslahatlary, duşuşyklary geçirmek göz öňünde tutulýar. Bu çäre biziň Ýurt ýolbaşçymyzyň türkmeniň milli mirasyna goýýan çäksiz sarpasyndan we ýürek buýsanjyndan nyşandyr.
Türkmeniñ milli ruhuna näçe içgin aralaşdygyňça, Magtymgulynyñ goşgularynyñ açylmadyk taraplary öz syryny aýan edýär. Bu babatda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow:’’Ajaýyp şygyr bilen ynsan kalbyny ýagşylyk nuruna bezän türkmeniñ akyldar ogly Magtymguly Pyragynyñ mertebesi türkmen halky üçin iñ belentde goýulýan mukaddeslikleriñ biridir. Ýurdumyzda onuñ pähim-paýhasly şygyrlaryny has düýpli öwrenmek we ýörelge edinmek, şu günki kämil türkmen jemgyýetinde has-da rowaçlandyrmak, geljekki nesillere ýetirmek barada möhüm işler amala aşyrylyar’’ diýip adalatly belleýär Onuň şeýledigini şahyryñ 300 ýyllygy mynasybetli alnyp barylýan işleriñ mysalynda-da aýdyň görýäris.
Magtymguly Pyragynyñ şahyrana dünýäsi ýüzýyllyklaryñ dowamynda kemala gelen türkmen pelsepesine, milletiñ kalbynyñ owazynda, türkmen ruhunyñ synmajak sütüninde jemlenendir. Şahyr ylmyñ, edebiýatyñ we dünýä medeniýetiniñ özünden öñki gazananlaryny akyl-paýhas eleginden geçirip, dürdäne eserlerini döredip, türkmen şygryýetiniñ we türkmen nusgawy edebiýatynyñ taryhynda uly özgerişleriñ başyny başlady. Onuñ umumadamzat medeni-ruhy hazynasyna giren şygyrlary Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe dünýä dilleriniñ ençemesinde belent ýañlanýar.
Magtymgulynyñ syrly setirlerine düşündiriş bermekde professor Mäti Kösäýew, professor Baýmuhammet Garryýew, alymlar Aşyrpur Meredow, Tejen Nepesow we başgalar köp iş etdiler. Şeýle-de bolsa, Magtymgulynyň edebi mirasy giden bir ummandyr. Beýik akyldar öz döredijiligine Gündogaryñ we dünýäniñ beýleki halklarynyň dürli-dürli rowaýatlaryny, efsanalaryny, nakyllaryny siñdiripdir.
Pyragynyň syrly setirleriniñ añyrsynda ýatan ymgyr manyly sözler, çuñ düşünjeler, paýhas öwüşginleri şygyr muşdaklarynyñ kalbyna nur çaýýar.Gysga setirlerde uly bir wakany çeper beýan etmek diñe Magtymguly ýaly söz ussadyna başardýar. Magtymgulynyñ „Ot nedir?“ goşgusynyñ birinji bendinde:
„Bizden salam bolsun, Durdy şahyra,
Nemährapdan sözläp çykan ot nedir?
Kimdir – ölüp, bir ýyldan soñ bilindi,
Dokuz ýüzden dogan kim zürýat nedir?“
diýlipdir. Bu syrly setirleriň şeýleräk ýorgudy bar:
„Süleýman pygamber ynsanlaryñ we haýwanlaryň, mör-möjekleriñ, guş-gumrularyñ, gepiñ gysgasy, ähli janly-jandarlaryñ dilini bilipdir“ diýlip, rowaýatlarda aýdylýar.
„Haýatul haýwan“ (“Haýwanlaryň ýaşaýşy”) diýen kitapda ýazylyşyna görä, Süleýman mesjitden çykyp,bir ýere gidip gelýär. Gelse, mährapda bir düýp ot gögeripdir,özi-de adam dilinde gürläp otyr diýýär. Süleýman ondan:“Sen kim bolarsyñ?“ diýip soraýar.“Meniñ adym Harrup“diýip jogap berýär. „Sen näme etmekçi?“ diýlen sowala: “Men baran ýerimde harapçylyk, zyýançylyk ederin“ diýýär.
Magtymgulynyñ „sözläp çykan ot nedir“diýýäni şol bolmaly.
Süleýman pygamber Ierusalimdäki “Beýtul mukaddes“ metjidini guranda döwleri işledipdir. Olar dagdan daş çapyp,egninde göterip gelip, metjidiñ diwaryny örüpdirler.
Gözegçilik edilmese,bu agyr işden barysy gaçyp gitjek ekenler.Süleýman pygamber işlere gözegçilik edip, hasasynyñ ujuna eñegini goýup, her aýagyny bir gapdala goýup durupdyr. Şol wagt onuñ kazasy dolan ekeni. Ezraýyl janyny alyp gidipdir. Şonda-da ol hasasy bilen üç aýak bolup duransoñ ýykylmandyr. Döwler haçan seretse, Süleýman dur diýýär. Haçan-da onuñ hasasyny gurçuk iýip, hasa owranyp döwlensoñ Süleýman ýykylypdyr.Şol aralykda bir ýyl geçýär. Döwler „Beýtul mukaddesi“gurup gutarýarlar.
Ine,Magtymguly şahyryñ „Kimdir – ölüp,bir ýyldan söñ bilindi“diýilmegi şuldur.
Süleýman pygamberiñ hiç çagasy bolmandyr.Ol 900 aýal alýar,emma hiçisinden önelge ýokmuş.Gije-gundiz ybadat edip,ogul diläp, Hudaýa ýalbarypdyr. Ine,bir wagt onuñ iñ soñky aýaly hamyla bolýar. Süleýman ullakan toýa taýýarlyk görüp, toý şaýyny tutup başlaýar. Dokuz aý on gün diýende onuñ bir çagasy bolýar. Ol çaganyñ bir gözi, bir gulagy, bir goly we bir aýagy ýok ekeni. Bu wakadan soñ Süleýman pygamber Jebraýyl perişdä ýüz tutup:“Men Hudaýdan ogul diläp ýördüm, bu işiñ sebäbini Alladan sorap ber“ diýýär.
Jebraýyl perişde gidip sorap gelip, Allanyñ permany şeýle:‘‘Özüñ, weziriñ we aýalyñ bir ýere üýşüp, ýüregiñizde syr saklaman dogryñyzy aýtmaly‘‘diýýär. Süleýman wezirini hem-de aýalyny çagyryp, Allanyñ permanyny olara beýan edýär.
Erkli şadan çekinip, olar ‘‘Tagsyr ilki özüñiz aýdyñ‘‘diýip haýyş edipdirler.
Süleýman söze başlap: ‘‘Men jahan şasy, hazynam dünýä syganok,emma şonda-da iki sany arzaçy gelse, eli düwünçeklisine ilki nazarym düşäýýär‘‘ diýen. Şol bada çagajyga bir göz we bir gulak bitipdir.
Soñra wezir söze başlap: ‘‘Men jahan şasynyñ weziri, hökmüm ýöräp dur, kem zadym ýok, emma käwagt Süleýman ölse, ýerine şa bolsam diýip pikir edýärin‘‘diýýär. Şol wagt çagajyga bir gol bitipdir.
Soñra aýaly söze başlap:‘‘Men köşk zenany-iýmitim gaýmak, geýýänim parça, kem zadym ýok. Emma arzaçylaryñ arasynda owadan ýigit görsem, sähelçe göwnüm gaçaýýar‘‘ diýenden, çagajyga bir aýak bitipdir. “Ot nedir” şygrynyň ikinji bendi şeýledir:
‘‘Sen gözli ata bolsañ, biz gerkez ili,
Çöl ýerde gezer sen,ýat edip heýli,
Bilermiñ tomugyñ çekilen mili,
Habar ber aslyny, pul-syrat nedir?“
Bendiň birinji setirinde Magtymguly özüniň gerkezdigini, “gözli ata” bolsa dosty we galamdaşy Durdy şahyrdygyny aňladýar. Il içinde Durdy şahyryň türkmenleriň ata tiresiniň “gözli” urugyndan bolandygy barada ýatlamalar saklanyp galypdyr.

Goşgynyñ 3-nji setirindäki ‚‚mil‘‘ sözi inçeden uzyn demri añladýar hem-de uzynlyk ölçegi bolup hem ulanylýar.
“Pul-syrat” diýmek kyýamat magşar gününde ynsanlaryñ mejbury geçmeli köprüsidir.Ol gylyçdan ýiti, gyldan inçe bolmalymyşyn. Onuñ aşagy bolsa, jähennem diýen dow- zahdyr. Günäsi agyr kişiler pul-syratdan geçende jähenneme (jähennem dowzahyň iň soňky-ýedinji gatydyr) ýykylýarmyşyn. Günäsiz kişiler ýyldyrym çaltlygynda ondan geçer, az günäliler köp wagt sarp edip, ortaça günäliler bolsa 3000 ýylyñ dowamynda geçermiş.
Şygryň üçünji bendinde:

‘‘Aslyna ýetişgil ýalanda-çynda,
Söz gysgadyr, magny köpdür içinde,
Bilermi sen haýsy derýa içinde,
Adamzat jigerli ýatan huwt nedir?‘‘

Rabguzynyň „Kysasyl-enbiýa“ eserinde ýazylyşyna görä, Ýunus pygamberi el-aýagyny baglap, Gulzum derýasyna atanlarynda, Allatagala Zowal arş atly (kit) balyga Ýunusy ýuwutmagy emr edýär. Balyk ony tutup, kyrk günläp garnynda saklaýar, soñra sag-aman kenara çykarýar.
Magtymgulynyñ adamzat jigerli hüwt diýip ýazany şol Zowal arş diýen balyk bolmaly.
Magtymguly Pyragynyň şygyrlarynyň dini we dünýewi maglumatlardan doly, mazmun goýazlygy taýdan manyly bolmagy, setirleriniň arap-pars sözleriniň ýerine halka düşnükli sada dilde ýazylmagy halkyň sowatsyz bolanlygy sebäpli hemmä düşnükli dilde ýazylan bolmagy bilen bagly bolmaly. Şahyr halkyny jany-teni bilen söýüpdir. Olaryň bagtly durmuşda ýaşamagyny isläpdir, onuň sebäplerini we çäresini gözläpdir.
Magtymgulynyň şygyrlary dürli döwürde dürli ýazyjy-şahyrlar, syýahatçylar, alym-professorlar tarapyndan öwrenilipdir we iň ýokary baha berlipdir.
Biziň häzirki döwrümizde Magtymguly Pyragynyň şahsyýetine, şygyrlaryna, progressiw pikirlerine uly sarpa goýulýär. 2014-nji ýylda Magtymgulynyň 290 ýyllygynyň bellenilmegi we 2024-nji ýylda onuň 300 ýyllygynyň belleniljekdigi munuň aýdyň mysalydyr.
G Taňryberdiýewa
Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Ulus-iliň ussady

Magtymguly Pyragynyň şygyrlary hakynda gürrüň gozgalanda, turuwbaşdan köpleriň hakydasyna akyldaryň “Zor bolar” şygrynyň:
Magtymguly, sözle her ne bileniň,
Özüňe kemlik bil aýtman öleniň,
Taraşlap, şaglatgyl köňle geleniň,
Senden soňkulara ýadygär bolar
diýen bendiniň geljekdigi düşnüklidir. Hakykatdan-da, bu setirler Pyragynyň döredijiliginiň umumy aňlatmasy bolup ýaňlanmak bilen bit hatarda, tutuş türkmen halkynyň ýürek küýsegi we buýsanjy hökmünde dabaralanýar. Birbada garanyňda, Magtymguly atamyzyň bu jümleleriniň many-mazmuny görnetin, düşnükli ýaly bolup görünip, goşmaça düşündiriş talap etmeýän ýalydyr. Hakykatdan-da, bu şeýlemikä? Şu makalamyzyň dowamynda biz beýik akyldaryň bu goşgy bendiniň özüne gabsap alýan many-magadany hakynda garaýyşlarymyzy beýan etmegi maksat edindik.
Ýokary şahyrana ussatlygy bilen paýhas-parasat çuňlugynyň utgaşygy - Magtymguly Pyragynyň edebi mirasynyň häsiýetli aýratynlygydyr. Beýik akyldaryň eserlerindäki öňe sürülýän garaýyşlarda ýüzleýlik ýokdur. Köp halatda setirleriň many öwüşgine baý bolmaklygy şygyrlary oýlanşykly okamaklygy talap edýär. Ýokardaky şygyr bendi onuň aýdyň mysalydyr. Görnüşi ýaly, Pyragy bilýän zatlaryny aýdyp, ýürekde beslän zatlaryny akyl eleginden geçirip (taraşlap) dile getirmegi özüne wesýet edýär. Eýsem-de Magtymguly atamyzyň ölmezden öň aýtmaga howlugan zatlary nämekä? diýen tebigy sorag döreýär. Bu sowalyň jogabyny söz ussadyň edebi mirasyny çuňňur öwrenmek arkaly alyp bolýar. Beýik Magtymguly türkmen halkyna dürli meseleler hakynda öz şahsy garaýyşlaryny beýan etmek bilen çäklenmeýär. Onuň arzuw-maksady pähim-parasat ýaýmakdan has ýokarydyr, belentdir. Pyragy halkynyň ylym-bilimli, dünýägaraýyşy giň bolmaklygyny isländigi şübhesizdir. Onuň şeýledigine beýik şahyryň şygyrlarynyň mazmuny aýdyň görkezýär. Beýik akyldar ündew-nesihatlarynyň käbirlerini öz şahsy ylym-bilim derejesine, durmuş tejribesine, akyl-zehin başarnygyna görä taraşlap beýan eden bolsa, wagyz edip şagladan garaýyşlarynyň köpüsi edebiýatda ozaldan däp bolup gelýän pikir-taglymlardyr. Öňden dowam edip gelýän, dürli döwürlerde beýik danalar tarapyndan aýdyp geçilen şol garaýyşlaryň hemmesi ynsançylyk bilen baglanyşyklydyr. Magtymguly Pyragy ynsanperwerlik pikirler hiç haçan könelmeýändigine, olar ähli döwürlerde-de öz derwaýyslygyny saklaýandygyna halalyň halal, haram bolsa hemişe haram bolup galýandygyna hemmelerden oňat düşünipdir. Beýik şahyryň goşgulary siňňin öwrenilende, adamyň jemgyýetde mynasyp orun tapmagy üçin iň gymmatly bolan ynsançylyk garaýyşlaryň wagyz edilýändigini görmek bilen bir hatarda, Pyragy halkyň sowat-bilimini artdyryp, onuň aň-düşünjesine täsir etmegi hem baş maksat edip goýandygyna göz ýetirip bolýar. Zamanasynyň iň öňdebaryjy medreselerinde bilim alan Magtymguly okuw ojagynda okap öwrenen zatlarynyň köpüsini öz döredijiligine siňdiripdir. Şeýle çemeleşme edebiýatda “medreseçilik edebiýaty” diýen ýörite bir ugruň kemala gelendigi hakyndaky meseläni orta atmaklyga esas berýär. Ondan başga-da (ýokarda hem belläp geçişimiz ýaly) türkmen akyldaryň özünden öň ýaşap geçen beýik taryhy şahsyýetleriň taglym-garaýyşlaryny düýpli öwrenip, olary akyl eleginde eläp, täze çeper röwüşde, halky dilde öz iline ýetiripdir. Bu hem köp halatda türkmen halkynyň Gündogaryň gadymy we orta asyr edebi däplerine, medeniýetine, aňyýetine aralaşmaga we onuň iň ajaýyp nusgalaryny durmuşa ornaşdyrmaga giň mümkinçilik beripdir.
Magtymguly Pyragynyň edebi mirasynda halk döredijiliginiň dürli žanrlarynyň giňden orun alandygyny görmek bolýar. Beýik akyldar öz döredijiliginde türkmen nakyllarydyr atalar sözlerine, dessanlardyr şadessanlara giň orun beripdir. Söz ussadyň eserlerinde halky parasatlaryň ýaýbaňlanyp gelmegi, bir tarapdan, öňe sürülýän pikiriň has düşnükli, aýdyň bolmaklygy üçin, ikinji tarapdan bolsa, onuň täsir edijiligini artdyrmak, güýçlendirmek üçin ygtybarly serişdedir. Pyragy goşgularynyň halky parasatlar bilen sazlaşygy şygyrlara gaýtalanmajak milli öwüşgin çaýyp, olaryň didaktiki gymmatyny has-da artdyrýar.
Türkmen akyldarynyň poema äheňli eserleriniň köpüsinde Gündogarda meşhur bolan rowaýatlaryň we hekaýatlaryň ýordumy ýatandyr. Poemalarda ýaşap geçen taryhy şahsyýetleriň ömür ýoly, taryhy wakalar hakynda söz açylmagy, köp halatda, eserlere gymmatly hemem ygtybarly çeşme hökmünde garamaklyga esas berýär. Goşgularda rowaýaty ýa-da hekaýaty beýan edilýän şahsyň köplenç bitiren işleriniň ynsançylyk ähmiýeti açyp görkezilýär we mahabatlandyrylýar.
Pyragynyň döredijiliginde dini-sopuçylyk şygyrlary aýratyn orun eýeleýändigi bellärliklidir. Akyldar şahyr goşgularynda halk köpçüligine düşnüksiz bolan dini-şerigat meseleleriň köp sanlysyny gozgap, olary sada, hemmelere düşnükli bolan dilde çeper teswirlemegi başarypdyr. Bu bolsa öz gezeginde türkmen halkynyň dini ylymlar baradaky sowatlylygyny artdyrmaga uly ýardam beripdir. Şol sebäpden-de, rus gündogarşynasy meşhur alym Ý.E.Bertels aýtmyşlaýyn, XVIII asyryň jemgyýetçilik şertlerinde türkmenlerde Kuran Kerimden soň Magtymgulynyň goşgularynyň uly meşhurlyga eýe bolmaklygynda hiç hili geňlik ýokdur.
Ýokardaky aýdylanlardan görnüşi ýaly, Magtymguly Pyragy köňlüne gelen parasatlary taraşlap, şaglatmak bilen diňe bir ajaýyp şahyr hökmünde däl, eýsem-de, türkmen halkynyň mugallym-halypasy, ussady hökmünde hem orta çykmagy başaran beýik şahsyýetdir.
Hydyr Geldiýew,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalygy uniwersitetiniň Diller kafedrasynyň mugallym-öwrenijisi


dowamy

Magtymguly haçan doglupdyr?

Türkmen edebiýatyny öwreniş ylmynda Magtymgulynyň durmuş we döredijilik ýoluny ylmy esasda öwrenmekde ep-esli işler edildi.Muňa seretmezden , taryhy çeşmeleriň gytlygy zerarly entek doly aýdyňlaşdyrylmadyk meseleler hem ýüze çykýar. Olaryň biride, şahyryň doglan we dünýäden öten wagtyny anyklamak meselesidir. Okuw kitaplarynda şonuň ýaly hem ylmy işlerde şahyryň doglan we aradan çykan ýyllary dürli-dürli berilse-de ,esasan,1733-1783-nji ýyllar getirilýär.Şol seneler wenger alymy A.Wamberiniň “Orta Aziýa syýahat” atly kitabynyň esasynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşdyrylýar. Ýöne wagtyň geçmegi bilen, magtymgulyşynaslaryň birnäçesi bu senelere ikirjeňlenip başlaýarlar. Sebäbi, şahyryň şygyrlary bilen içgin tanşan mahalynda, şahyr baradaky halk arasyndan toplanan maglumatlary özleşdiren pursadyňda, Magtymguly 1733-nji ýyldan irräk doglup, 1783-nji ýyldan gijräk dünýäden öten bolaýmasyn diýen çaklama döreýär. Magtymgulynyň doglan hem aradan çykan ýyllary barada gelnen netijelere ikirjiňlenme bildirlenleriň biri hem akademik B.A.Garryýewdir. “Magtymgulynyň terjimehaly hakynda” atly makalasynda ol şeýle ýazýar: “Magtymgulynyň açyk haýsy ýyl eneden bolup, haýsy ýyl hem aradan çykanlygy mälim däl, sebäbi bu meselä degişli taryhy resminama galmandyr”. Belli alym R.Rejebow hem şahyryň durmuşy bilen bagly senelere ikirjiňlenip “Magtymguylynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” diýen at bilen ýörite makala ýazypdyr. Şahyr bilen baglanyşykly berilýän 1733-1783-nji ýyllary professor Mäti Kösäýew hem “Edebiýat barada söhbet” atly kitabynda şübhe astyna aldy. Professor G.Geldiýew bolsa “Magtymgulynyň ýaşy barada” atly uly göwrimli makalasynda şahyryň ýaşy bilen baglanyşykly öň aýdylan pikirleri ylym eleginde eläp: “Magtymguly 1783-nji ýylda aradan çykypdyr” diýlip ýazylyp gelinýär. Emma munuň yrgadygyny ýokardaky subutnamalar görkezýär” diýen netijä gelýär. Şu setirleriň ýazary hem özüniň “Magtymgulynyň golýazmalaryny yzarlap...” atly kitabynda , Magtymguly baradaky ulanylyp gelnen 1733-1783-nji ýyl seneleriniň nädogrudygyny halk maglumatlarynyň , ilkinji nobatda bolsa şahyryň golýazmalarynyň mysalynda inkär etdi. XIX asyryň ortalaryndan başlap, Magtymgulynyň ömri we döredijiligi dogrusynda ýek-ýarym maglumatlar Ýewropa we rus metbugatyna aralaşyp başlaýar. Magtymgulyşynaslyk ylmynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşykly ilkinji iş hökmünde polýak ýazyjysy we alymy A.L. Hodzko-Boreýkonyň (1804-1891) “Populýar pars poeziýasyndan parçalar” ady bilen 1842-nji ýylda çap edilen kitaby mälim. Bu kitapda akademik A.N.Samoýlowiçiň juda jaýdar belleýşi ýaly, Magtymgulynyň hyýaly durmuş hakykaty bilen baglanyşmaýan terjimehaly we 3 sany goşgusy berlipdi. Onda şahyryň doglan we aradan çykan seneleri hakynda hiç hili maglumat berilmeýär. Mundan soňra 1863-nji ýylda wenger alymy A.Wamberi orta Aziýa syýahat edýär. Onuň Magtymgulynyň terjimehaly bilen baglanyşykly beren maglymatyny öňde getirpdik. Patyşa Rusiýasynyň kapitany F.A .Mihaýlow “Туземцы Закаспиской области и их жизнъ” atly kitabynda “Magtymguly liriki şahyr, gerkez tiresinden , mundan 100 ýyl töweregi ozal Etrekde ýaşan” diýip ýazypdyr. Bu hasap boýunça bolsa, şahyryň aradan çykan ýyly 1800-nji ýyllara gabat gelýär. Çünki F.A.Mihaýlowyň kitaby 1900-njy ýylda çapdan çykypdyr. Bu seneden 100 ýyly aýyrsaň bolsa, F.A.Mihaýlowyň Magtymgulynyň aradan çykdy diýen senesi bolýar. Belli alym D.Nuralyýew “Türkmen edebiýatynyň öwreniş taryhyndan” atly kandidatlyk dissertasiýasynda iňlis alymy G.K.Dallingyň “Türkmen diline giriş” atly makalasyndan aşaky salgylanmany getirýär: “...Gökleňler ähli tireler üçin ýeketäk beýik şahyr ,eserleri häzirem meşhur Magtymgulyny (doglan wagty 1735(?), ölen wagty çen bilen (1805) berdiler”. Türkmen edebiýatynyň öwreniliş taryhyny sünneläp öwrenen hormatly alym D.Nuralyýew öz dissertasiýasynda, D.D.Semýonowyň “Туркестанский край” atly kitabyndan Magtymguly bilen baglanyşykly aşaky setirleri getiripdir: “Поются часто песни национального поэта Махвумкули, умершего более 80 лет тому назад”. Bu hasap boýunça, Magtymguly 1805-1806-njy ýyllarda aradan çykan bolýar. Çünki kitabyň çapdan çykan 1887-nji ýylyndan 80 ýyly aýyrsaň, onda şahyryň aradan çykan döwri 1805-1806-njy ýyllara gabat gelýär. Bu bolsa iňlis alymy G.K.Dallingiň görkezen senesi bilen hem utgaşýar. Taryhçylar A.Garryýew bilen A.Roslýakow “Şahyr we onuň döwri” atly makalasynda anyk sene görkezmeselerde, şahyr XIX asyryň başynda aradan çykypdyr diýen netijä gelipdirler. Magtymgulynyň diwanyny 1912-nji ýylda Astrahanda neşir eden türkmen intilegensiýasynyň wekili Abdyrahman Nyýazy bolsa, kitaba sözbaşysynda şeýle diýipdir: “Magtymguly jenaplary türkmen kabylasyndan, gökleň taýpasyndan –gerkez tiresinden zuhur etmiş zamanamyzdan bir asyr (ýüz ýyl) mukaddemde ýetişgen bir şahyrdyr”. Abdyrahman Nyýazynyň aýtmagyna görä Magtymguly 1912-nji ýyldan 100 ýyl ozal ýaşapdyr. Magtymgulynyň ömrini we döredijiligini öwrenmeklige uly goşant goşan professor Mäti Kösäýew 1963-nji ýylda “Edebiýat taryhynyň käbir meseleri” atly kitabyny çap etdirip, onuň tas ýaryny diýen ýaly Magtymgulynyň ömrüne we döredijiligine bagyşlapdyr. Kitapda Magtymguly bilen baglanyşykly täze maglumatlaryň hem birnäçesi ylmy dolanyşyga girizilipdir. Emma muňa garamazdan şahyryň durmuşy bilen baglanyşykly sowallara anyk jogap berilmeýär. Ol kitabyň başyragynda: “Magtymguly şolaryň (Azadynyň çagalarynyň –A.A.) üçünjisi bolup onuň doglan wagty takmynan 1733-nji ýyl, aradan çykan wagty hem 1790-njy ýyllaryň ahyrydyr” diýip ýazýar. Magtymgulynyň doglan ýylyna ikirjeňlenen alymlaryň biri hem R.Rejebowdyr. Ol Magtymgulynyň doglan güniniň 225 ýyllyk ýubileýi döwlet tarapyndan bellenilýän döwründe “Magtymgulynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” atly makalsyny çap etdirýär. Makalada şeýle sözleri okaýarys: “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şa Dürranynyň patyşalyk eden döwrine gabat gelýär”. Şondan soň alym Ahmet Dürranynyň Nedir şa öldürlenden soň (1747)şalyk ugryndaky hereketlerini, Çowdur hanyň (gökleň hany, Magtymguly bu hanyň ölimine bagyşlap 4 sany elegiýa düzipdir.—A.A) we käbir beýleki türkmen han begleriniň bu hereketdäki goldawyny we niýetlerini yzarlaýar. Magtymgulynyň Ahmet şa bardaky garaýyşlaryny aýdyňlaşdyrýar. Şahyryň şygyrlaryny taryhy deliller bilen degşirip, Magtymguly häzirki kabul edilen seneden birneme öň dünýä inen bolaýmasyn diýen çaklamany sypaýyçylyk bilen öňe sürýär. Elbetde alymyň bu pikiri we getirýän dellileri Magtymguly 1733-nji ýylda irräk doglupdyr diýen pikire uýýan beýleki alymlaryň hem esas tutarygy. R.Rejebowyň “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şanyň horasan ugrundaky söweşleriniň ýyllaryna (1752-1755) gabat gelýär” diýmekligi (eger şol döwirdäki resmi 1733-nji senä ynanylsa ,Magtymguly 20 ýaşlarynda bolýar) köp manylydyr. Magtymgulyşynaslaryň şahyryň ýagty jahana gelen senesi barada ikirjeňlenmeginiň ýeterlik sebäbi bar. Näme üçin biz Magtymgulynyň 1733-nji ýylda doglany hakyndaky pikire ynamsyz garaýarys? Onuň birnäçe sebäbi bar. 1-nji sebäp : Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikir A.Wamberiniň öňde ýatlanyp geçilen sözleri esaynda peýda bolupdyr.Soňky döwriň barlaglary A.Wamberiniň beren maglumatynyň ynamsyzlygyny , has takygy , Magtymgulynyň 1783-nji ýylda dälde , has gijräk aradan çykanlygyny tassyklaýar. 2-nji sebäp: Magtymgulynyň “Atamyň” goşgusynyň tekstologik derňewi Döwletmämmet Azadynyň 1696-njy ýylda doglup , 1760-njy ýylda , 65 ýaşynda aradan çykanlygyny tassyklaýar. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen çaklamanyň döremegine Azady 1700-1760-njy ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýen nädogry pikir hem belli derejede täsir etdi. 3-nji sebäp: Soňky döwrüň ylmy derňewleri Magtymgulynyň 80 ýaşdan aşyp dünýäden ötendigini ykrar edýär. Eger şeýle bolsa , onda Magtymguly 1733-de doglupdyr diýen pikire gol ýapsaň, ol 1813-nji ýyldan soň dünýäden öten bolmaly. 4-nji sebäp:Magtymgulynyň döwriniň syýasy wakalaryna seslenýän şygyrlary bu senä gabat gelmeýär. Biz nämä esaslanyp şahyryň döwriniň syýasy wakalaryna bagyşlap ýazan goşgulary Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiri tassykalanok diýýäris? Magtymgulynyň Muhammethasan hana (1715-1759ý.fewral) bagyşlap ýazan “Aly siziňdir” atly goşgusy Muhammethasan hany söweşe ruhlandyrmak üçin ýazylypdyr. Ýöne şahyr bu goşguny haýsy döwürräkde ýazdyka? Taryhy çeşmelerden mälim bolşuna görä, Muhammethasan hanyň Nedir şa garşy gozgalaňy 1744-nji ýylda bolupdyr. Ýöne bu gozgalaň şowsuz tamamlanýar. Muhammethasanhan bolsa Balkan tarapa gaçýar. Eger Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny Nedir şa garşy başlanan gozgalaňa bagşlan bolsa Magtymguly hem 1733-nji ýylda doglupdyr diýip hasaplasak onda şahyr bu goşgyny 10 ýaşynda ýazan bolýar emma bu goşgynyň syýasy ruhy göwün göteriji belent joşguny bu pikire esas bermeýär. Şygyr döwrüň syýasy wakalaryndan oňat baş çykarýan şahyr tarapyndan döredilipdir .Döwrüň syýasy wakalaryna düşünmek üçin bolsa iň azyndan 25-30 töweregi ýaşyň bolmaly. Muhammethasan han bilen baglanyşykly wakalary yzarlap, Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny 1756-njy ýylda ýagny, Yspyhanyň basyp almagyna bagyşlap ýazypdyr diýen netijä gelse bolar. Oňa şahyryň: Zil paýy –esbiňiz ykrar, Yspyhan- diýen setiri hem güwa geçýär. Magtymgulynyň doglan wagtyny anyklamaga belli derejede şahyryň Ahmet şa we Çowdur hana bagyşlap ýazan şygry hem maglumat berýär. Bilşimiz ýaly Magtymgulynyň döredijiliginde iki goşguda XVIII asyrda Owgan döwletini esaslandyran Ahmet şanyň ady duşýar. Birinji goşgy çowdur han üçin atly hesret goşgusydyr.Onda şahyr: -Ahmet patyşadan habar almaga , Umyt etdi iller Çowdur han üçin- diýip ,Ahmet şanyň çakylygy boýunça ýa-da ýaşularyň tabşyrygy boýunçamy Ahmet şa bilen duşyşmaga Gökleň hany Çowduryň gidenligi ýatlanylýar. Şahyryň Ahmet şany ýatlan ikinji goşgusy “Arşy aglaýa” bolup, ol Ahmet patyşa bagyşlanan öwgidir. Akademik B.Garryýew “Arşy aglaýa” goşgusynyň döreýşi hakda şeýle ýazýar: “Odany Owganystanda Ahmet Dürranyny görüp ýazan hem bolmagy mümkin. Ondaky öwgi setirleri örän belent ýaňlanýar”. Magtymgulynyň Ahmet şany ýatlaýan “Çowdur han üçin” atly goşgusy Ahmet şanyň Maşada 1769-1770 nji ýyllardaky üçünji ýörişi bilen bagly bolsa gerek. Çowdur han bilen bagalnyşykly anyk maglumatlar bolmasada , onuň halkyň hossarydygy Magtymgulynyň oňa bagyşlap ýazan 4 sany şygrynda anyk gorünýär. Ahmet şanyň türkmen halkyna iberen hatynda mälim bolşy ýaly, ol türkmen hanlary bilen yzygiderli duşyşyklar gurapdyr, olary öz ýanyna çagyrypdyr. Şeýle çakylyklaryň biri esasynda hem Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna ugrapdyr. Çünki Magtymguly: -Ahmet patyşadan habar almaga Umyt etdi iller çowdur han üçin- diýip muny takyk mälim edýär. Bize Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna 1769-1770-nji ýyllarda gidipdir diýen netijä gelmegimize şahyryň “Çowdur han” atly goşgusyndaky: -Mana saça bilmez çalaryn başym , Büräp aldy ony duman Çowdur han- diýen setirleri esas berýär. Eger “Çowdur han üçin” atly goşgyny şahyr “Başynyň çalaran” wagty döreden bolsa onda bu goşgyny şahyr orta ýaşdan agandan soňra has takygy iň bolmanda 45 ýaşdan geçenden soň döreden bolmaly. Çünki ,,Many saça bilmez çalaryn başym” diýen setir muňa berk tutaryk bolýar. Eger şahyr bu goşgyny 1769-1770-nji ýyllarda döreden bolsa biz hem Magtymguly 1733 –nji ýylda doglupdyr diýen maglumata ynansak onda şahyr ýokarda ýatlanan goşgusyny 36 ýaşynda ýazan bolýar. Bu ýaşdaky adamyň “Many saça bilmez çalaran başym” diýjegine bolsa ynanmak kyn. Ahmet şa Horasana 3-nji ýörişi mahaly hem Maşady gabaýar. Soňra Şahruh Ahmet şa tabyn bolýar, 1770-nji ýylyň 4-nji iýununda Ahmet şa yzyna dolanýar. 1772-nji ýylda bolsa Ahmet Şa aradan çykýar . Megerem Çowdur han Ahmet Şa Maşady 1769-njy ýylda gabaw astyna alan mahaly oňa hemaýat etmek üçin ýola düşen bolsa gerek. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiriň esassyzdygyny ýene bir tutaryk bilen subut etmek mümkin. Magtymguly bilen baglanyşykly işleriň aglabasynda MGI-däki 842-nji bukjadaky maglumatyň esasynda Azadynyň kakasy Magtymguly Ýonaçynyň 40 ýaşda öýlenip 46 ýaşda hem bir ogla –Azada ýüzi düşenligi nygtalýar. Magtymgulynyň “Atamyň” atly goşgusynyň neşir nusgasynyň we 842-nji nusgadaky maglumatyň esasynda hem Magtymguly Ýonaçybyň ömri 1654-1720 –nji ýyllar aralygynda kesgitlenýär. Bu hakda M.Kösäýew şeýle ýazýar: “Magtymguly Ýonaçy bir müň alty ýüz elli dördinji ýylda doglup ,bir müň ýediýüz ýigriminji ýylda hem aradan çykypdyr”. Mälim bolşy ýaly Magtymguly Azadynyň kakasynyň ady dakylan , türkmençilikde adyň ýerde uzak wagtlap ýatsa oňlanmaýar we merhumyň aradan çykandan soň dünýä inen ilkinji çagalaryň birine onuň ady dakylýar. Şundan ugur alynsa, Azady kakasy ýogalansoň ilkinji ýüzi düşen ogluna kakasynyň adyny dakmaly. Halk rowaýatlarynyň käbiri Magtymgulyny Azadynyň iň uly ogly hasaplasa , käbirinde Magtymguly Azadynyň ýüzi düşen 3-nji perzendi diýilýär. Haýsy bolandada ol, 1733-nji ýylda dälde , ondan iň bolmanda 8-9 ýyl ir doglan bolmaly. Ýokardaky delillere esaslanyp , Magtymguly takmynan, 1724-1807-nji ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýilse , megerem hakykata has golaý bolsa gerek.
Annagurban Aşyrow,
Dünýä edebiýaty žurnaly.


dowamy