TÜRKMEN ALABAÝY merdanalygyň nusgasy

Türkmeniň milli buýsanjy ahalteke bedewi, gözüniň guwanjy türkmen halysy, wepadar syrdaşy alabaý iti ebedi mirasymyzdyr. Her bir öýüň goragçysy, çopanlaryň ýakyn kömekçisi alabaý itleriniň merdanalygy, edermenli¬gi hem¬mä¬mi¬ze mä¬lim. Ala¬baý¬la¬ryň we¬pa¬dar¬ly¬gy esa¬sy aý¬ra¬tyn¬lyk¬la¬ry¬nyň bi¬ri¬dir. Hor¬mat¬ly Pre¬zi¬den¬ti¬mi¬ziň baş¬lan¬gy¬jy bi¬len türk¬men ala¬baý¬la¬ry¬nyň ta¬ry¬hy¬ny öw¬ren¬mek, olar ha¬kyn¬da¬ky mag¬lu-mat¬la¬ry ýaş ne¬sil¬le¬ri¬mi¬ze ýetirmek her bi¬ri¬mi¬ziň esa¬sy bor¬ju¬myz¬dyr. Türkmen alabaýlarynyň taryhy gözbaşyny gadymy döwürlerden alyp gaýdýar. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitaby edermen alabaýlaryň taryhyny, gelip çykyşyny, olaryň hut türkmen topragyna degişlidigini dürli ylmy maglumatlar arkaly subut edýär. Ajaýyp eserde türkmen alabaý itleriniň gelip çykyşy hakynda şeýle maglumatlar getirilýär: «Ata-babalarymyzyň ýaşaýşynda özboluşly orun eýelän alabaý itleri gadymyýetiň tümlügini aşyp, şu döwre geldiler. Türkmen itleriniň asylky dörän döwri hakynda kesgitli pikir aýtmak aňsat däldir. Alabaýlaryň aňyrsy tibet dogundan gaýdýar diýýänler-de bar. Hytaý imperatoryna sowgat berlen tibet dogy hakyndaky maglumat biziň eýýamymyzdan öňki 1121-nji ýyla degişli. Ýöne dört müň ýyl mundan ozal jaýlanan alabaýyň ystyhanynyň Altyndepeden tapylmagy bu çaklamanyň köküne palta urýan bolsa gerek». Alabaýlaryň gelip çykyşy we halkymyzyň ite bolan garaýşy hakyndaky maglumatlary seljermegi dowam etsek, türkmen halky gadymdan bäri maldarçylyk we ekerançylyk bilen meşgullanyp gelýär. Mal sürülerini goramak üçin alabaý itleriň hyzmatyndan peýdalanylypdyr. Ilkinji eldekileşdirilen öý haýwanynyň itdigini nazarda tutsak, bu maglumatyň hakykata ýakyndygyna göz ýetirýärsiň. Nusaý ýadygärlikler toplumyndan tapylan itiň şekili hem itleriň has irki döwürlerden bäri hojalyklarda ulanylandygynyň subutnamasydyr. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynda şeýle setirler bar: «Köne Nusaý ýadygärliginden 1949-njy ýylda ýüze çykarylan şabadalaryň erňegine täsin şekiller çekilipdir. Şolaryň içinde hem uly kelleli, haýbatly itiň şekili bar. Şol şekillerden alabaýyň eýesine nähili ýakyndygy, ygrarlydygy görünýär». Itler sürini goramak bilen bir hatarda, öýleriň hem ynamdar goragçysy bolupdyr. Adamlar alabaý itine arkaýyn öýlerini goýup gidip bilipdirler. Gapydan nätanyş biri gelen halatynda, wepadar dost üýrmek arkaly öýüň goraglydygyny mälim edipdir. Türkmen itleri özüniň mähremligi hem-de sypaýylygy bilen hem bellidir. Türkmen alabaýy ýersiz-ýere üýrmek ýa-da topulmak ýaly häsiýetlerden daşdadyr. Itlere degişli bolan şekiller we yzlar Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän ýadygärlikleriň birnäçesinden tapyldy. Şeýle ýadygärlikleriň düzümine Paryzdepe we Şähryslam ýadygärliklerini hem goşmak bolar. Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen Paryzdepe ýadygärlikler toplumy 2016-njy ýylda gaýtadan dikeldildi we bu ýerde birnäçe gazuw-agtaryş işleri geçirildi. Paryzdepeden tapylan tapyndylaryň ylmy taýdan öwrenilmegi häzirki günlerde hem dowam edýär. Bu ýerde tapylan alabaýyň şekili itleriň adamzat durmuşyna has irki döwürlerden ornaşandygynyň ýene bir mysalydyr. Şähryslamdan tapylan iň täsin zatlaryň biri-de bişen kerpijiň ýüzünde saklanylyp galan türkmen alabaý itiniň aýak yzlarydyr. Şol döwürlerde ýaşan adamlar ekerançylyk we maldarçylyk bilen bir hatarda, senetçilik bilen hem meşgullanypdyrlar. Küýzegärçilik önümleriniň içinde ak palçykdan ýasalyp, ýüzüne balyklaryň, guşlaryň, haýwanlaryň şekilleri çekilen şakäseleriň ýokary hili bilen tapawutlanýandygyny görmek bolýar. Türkmen alabaýlarynyň tohumlaryny köpeltmeklik bilen birlikde dünýä ýüzünde abraýy has-da artdyrylýar. Bu gadymy tohum itleri türkmen halkynyň milli buýsanjy bolmaklyk bilen bir hatarda, dünýäniň kinologlaryny hem haýrana goýýar. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen Türkmen oba hojalyk uniwersitetinde kinologlary taýýarlamak boýunça maksatnamalar işlenilip düzüldi we ýörite hünär ugry açyldy. Talyp ýaşlaryň çuňňur bilimli, edep-terbiýeli adamlar bolup ýetişmegi ugrunda uly işleri durmuşa geçirýän milli Liderimiziň jany sag, ömri uzak, belent başy aman bolsun!
Atanur KLYŞOW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalygy uniwersitetiniň mugallymy