Статьи

ÝYNDAMLYGYŇ — ÖSÜŞLERIŇ BADY

Mälim bolşy ýaly, 16-njy aprelde gözel paýtagtymyzdaky «Oguzkent» myhmanhanasynda hormatly Prezidentimiziň başlyklygynda Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň XI mejlisi geçirildi. Türkmen bedewiniň milli baýramynyň öňüsyrasynda geçirilýän bu forumyň çäklerinde myhmanhananyň eýwanynda sergi guralyp, onda şekillendiriş we amaly-haşam sungatynyň eserleri, halylar, zergärçilik önümleri, ahalteke bedewleriniň gözelligini wasp edýän fotosuratlar görkezildi. Şan-şöhraty müňýyllyklara dowam bolan ahalteke bedewleri türkmen halkynyň milli hazynasy, baýlygydyr. Bu babatda hormatly Prezidentimiz: «Pederlerimiziň irginsiz zähmeti netijesinde, keremli türkmen topragynda kemala gelen we ajaýyp gözelligi, çeýeligi hem-de ýyndamlygy bilen gadymy döwürlerden bäri ady rowaýata öwrülen behişdi bedewlerimiz milli gymmatlygymyzdyr, türkmeniň buýsanjydyr, öý-ojagynyň ýaraşygydyr» diýip belleýär. Munuň özi ýurdumyzda ahalteke bedewlerine uly sarpa goýulýandygyna aýdyň şaýatlyk edýär. Häzirki wagtda ýurdumyzda behişdi bedewlerimiziň şan-şöhratyny has-da belende galdyrmak, olaryň at-owazasyny dünýä ýaýmak babatda uly işler amala aşyrylýar. Diýarymyzda atçylyk pudagyny ösdürmäge ýokary ähmiýet berilýär. Bu ugurda Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň bitirýän hyzmatlary we durmuşa geçirýän işleri örän uludyr. Bu assosiasiýanyň döredilenine şu ýyl on bir ýyl dolýar. Ol arassa ganly ahalteke atlarynyň baş sanyny artdyrmak, dünýädäki şan-şöhratyny ýokarlandyrmak, atşynaslyk sungatyny we atly sporty halkara derejede ösdürmek boýunça anyk işleri alyp barýar. Şunuň bilen baglylykda, milli Liderimiziň nygtaýşy ýaly, agzalan düzümiň döredilen gününden bäri häzirki wagta çenli geçen döwürde assosiasiýanyň agzalarynyň alyp baran işleriniň netijesinde, ahalteke bedewleriniň we olaryň muşdaklarynyň sany has-da artdy. «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda halkymyzyň milli baýlygy bolan türkmen bedewleriniň we alabaýlarynyň şan-şöhratyny has-da dabaralandyrmak maksady bilen, Türkmen bedewiniň milli baýramy bilen Türkmen alabaýynyň baýramy bilelikde bellenilýär. Bu barada döwlet Baştutanymyz Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň XI mejlisinde eden taryhy çykyşynda aýratyn nygtap geçdi. Forumda taryhy çözgüt — hormatly Prezidentimize «Türkmenistanyň ussat halypa seýsi» diýen hormatly ady dakmak barada Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Mejlisiniň karary bilen hormatly at dakyldy. Munuň özi milli gymmatlyklaryna uly sarpa goýýan şöhratly halkymyz, ahalteke bedewleriniň we türkmen alabaýlarynyň muşdaklary üçin hasda guwandyryjy waka boldy.
Altyngözel HANGULYÝEWA,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň talyby


dowamy

TÜRKMEN ALABAÝY merdanalygyň nusgasy

Türkmeniň milli buýsanjy ahalteke bedewi, gözüniň guwanjy türkmen halysy, wepadar syrdaşy alabaý iti ebedi mirasymyzdyr. Her bir öýüň goragçysy, çopanlaryň ýakyn kömekçisi alabaý itleriniň merdanalygy, edermenli¬gi hem¬mä¬mi¬ze mä¬lim. Ala¬baý¬la¬ryň we¬pa¬dar¬ly¬gy esa¬sy aý¬ra¬tyn¬lyk¬la¬ry¬nyň bi¬ri¬dir. Hor¬mat¬ly Pre¬zi¬den¬ti¬mi¬ziň baş¬lan¬gy¬jy bi¬len türk¬men ala¬baý¬la¬ry¬nyň ta¬ry¬hy¬ny öw¬ren¬mek, olar ha¬kyn¬da¬ky mag¬lu-mat¬la¬ry ýaş ne¬sil¬le¬ri¬mi¬ze ýetirmek her bi¬ri¬mi¬ziň esa¬sy bor¬ju¬myz¬dyr. Türkmen alabaýlarynyň taryhy gözbaşyny gadymy döwürlerden alyp gaýdýar. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitaby edermen alabaýlaryň taryhyny, gelip çykyşyny, olaryň hut türkmen topragyna degişlidigini dürli ylmy maglumatlar arkaly subut edýär. Ajaýyp eserde türkmen alabaý itleriniň gelip çykyşy hakynda şeýle maglumatlar getirilýär: «Ata-babalarymyzyň ýaşaýşynda özboluşly orun eýelän alabaý itleri gadymyýetiň tümlügini aşyp, şu döwre geldiler. Türkmen itleriniň asylky dörän döwri hakynda kesgitli pikir aýtmak aňsat däldir. Alabaýlaryň aňyrsy tibet dogundan gaýdýar diýýänler-de bar. Hytaý imperatoryna sowgat berlen tibet dogy hakyndaky maglumat biziň eýýamymyzdan öňki 1121-nji ýyla degişli. Ýöne dört müň ýyl mundan ozal jaýlanan alabaýyň ystyhanynyň Altyndepeden tapylmagy bu çaklamanyň köküne palta urýan bolsa gerek». Alabaýlaryň gelip çykyşy we halkymyzyň ite bolan garaýşy hakyndaky maglumatlary seljermegi dowam etsek, türkmen halky gadymdan bäri maldarçylyk we ekerançylyk bilen meşgullanyp gelýär. Mal sürülerini goramak üçin alabaý itleriň hyzmatyndan peýdalanylypdyr. Ilkinji eldekileşdirilen öý haýwanynyň itdigini nazarda tutsak, bu maglumatyň hakykata ýakyndygyna göz ýetirýärsiň. Nusaý ýadygärlikler toplumyndan tapylan itiň şekili hem itleriň has irki döwürlerden bäri hojalyklarda ulanylandygynyň subutnamasydyr. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynda şeýle setirler bar: «Köne Nusaý ýadygärliginden 1949-njy ýylda ýüze çykarylan şabadalaryň erňegine täsin şekiller çekilipdir. Şolaryň içinde hem uly kelleli, haýbatly itiň şekili bar. Şol şekillerden alabaýyň eýesine nähili ýakyndygy, ygrarlydygy görünýär». Itler sürini goramak bilen bir hatarda, öýleriň hem ynamdar goragçysy bolupdyr. Adamlar alabaý itine arkaýyn öýlerini goýup gidip bilipdirler. Gapydan nätanyş biri gelen halatynda, wepadar dost üýrmek arkaly öýüň goraglydygyny mälim edipdir. Türkmen itleri özüniň mähremligi hem-de sypaýylygy bilen hem bellidir. Türkmen alabaýy ýersiz-ýere üýrmek ýa-da topulmak ýaly häsiýetlerden daşdadyr. Itlere degişli bolan şekiller we yzlar Türkmenistanyň çäginde ýerleşýän ýadygärlikleriň birnäçesinden tapyldy. Şeýle ýadygärlikleriň düzümine Paryzdepe we Şähryslam ýadygärliklerini hem goşmak bolar. Hormatly Prezidentimiziň başlangyjy bilen Paryzdepe ýadygärlikler toplumy 2016-njy ýylda gaýtadan dikeldildi we bu ýerde birnäçe gazuw-agtaryş işleri geçirildi. Paryzdepeden tapylan tapyndylaryň ylmy taýdan öwrenilmegi häzirki günlerde hem dowam edýär. Bu ýerde tapylan alabaýyň şekili itleriň adamzat durmuşyna has irki döwürlerden ornaşandygynyň ýene bir mysalydyr. Şähryslamdan tapylan iň täsin zatlaryň biri-de bişen kerpijiň ýüzünde saklanylyp galan türkmen alabaý itiniň aýak yzlarydyr. Şol döwürlerde ýaşan adamlar ekerançylyk we maldarçylyk bilen bir hatarda, senetçilik bilen hem meşgullanypdyrlar. Küýzegärçilik önümleriniň içinde ak palçykdan ýasalyp, ýüzüne balyklaryň, guşlaryň, haýwanlaryň şekilleri çekilen şakäseleriň ýokary hili bilen tapawutlanýandygyny görmek bolýar. Türkmen alabaýlarynyň tohumlaryny köpeltmeklik bilen birlikde dünýä ýüzünde abraýy has-da artdyrylýar. Bu gadymy tohum itleri türkmen halkynyň milli buýsanjy bolmaklyk bilen bir hatarda, dünýäniň kinologlaryny hem haýrana goýýar. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen Türkmen oba hojalyk uniwersitetinde kinologlary taýýarlamak boýunça maksatnamalar işlenilip düzüldi we ýörite hünär ugry açyldy. Talyp ýaşlaryň çuňňur bilimli, edep-terbiýeli adamlar bolup ýetişmegi ugrunda uly işleri durmuşa geçirýän milli Liderimiziň jany sag, ömri uzak, belent başy aman bolsun!
Atanur KLYŞOW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň mugallymy


dowamy

HALKYŇ EBEDI MIRASY

Türkmeniň gapysyny onuň ahalteke bedewinden we edermen, wepaly alabaýyndan üzňe göz öňüne getirmek asla mümkin däl. Gözellikde, ýyndamlykda ýelden ýüwrük ahalteke bedewleriniň şanyna toýlanýan Türkmen bedewiniň milli baýramy hemde Türkmen alabaýynyň baýramy mynasybetli guralýan dabaralar özboluşlylygy bilen ýokary ruhubelentlige beslenýär. Häzirki döwürde Gahryman Arkadagymyzyň taýsyz tagallasy bilen asyrlar aşyp gelýän milli atşynaslyk ýörelgeleri döwrebap derejede ösdürilýär. Bu bolsa türkmen halkynyň atşynaslyk we seýisçilik sungaty, ajaýyp ahalteke bedewi, edermen türkmen alabaýy ýaly dünýä nusgalyk milli gymmatlyklarymyzyň kemala gelmegine ýardam edýär. Golaýda geçirilen Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň XI mejlisinde milli Liderimize Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Mejlisiniň karary bilen «Türkmenistanyň ussat halypa seýsi» diýen hormatly adyň dakylmagy ruhumyzy galkyndyrdy. Gahryman Arkadagymyzyň baştutanlygynda türkmen atçylyk we seýisçilik hem-de milli itşynaslyk sungaty barha rowaçlanýar, uly meşhurlyga eýe bolýar. Diýarymyzda ösdürilip ýetişdirilýän ahalteke bedewleriniň we türkmen alabaýynyň genefondunyň arassalygyny gorap saklamak, kämilleşdirmek, meşhurlygyny dünýä ýaýmak üçin giň mümkinçilikler döredilýär. Bu möhüm ugurlarda sanly tehnologiýalardan birkemsiz baş çykarýan alym-atşynas hünärmenleri, atly sportuň dürli görnüşleri boýunça ussat türgenleri we türkmen kinologlaryny taýýarlamak boýunça giň gerimli işler alnyp barylýar. Döwlet Baştutanymyzyň tutumly başlangyçlary esasynda atçylyk sport toplumlarynyň durkunyň täzelenmegi, Ginnesiň bütindünýä rekordlar kitabyna giren Akhan atly bedewimiziň ilkinji taýyna Aşgabat diýen adyň dakylmagy, meýdan atlarynyň ylmy taýdan düýpli öwrenilmegi, Halkara «Türkmen alabaý itleri» assosiasiýasynyň döredilmegi, paýtagtymyzyň gözel künjeginde Türkmen alabaýynyň heýkeliniň oturdylmagy, «Ýylyň iň owadan ahalteke bedewi» we «Ýylyň türkmen edermen alabaýy» atly halkara bäsleşikleriň, sergileriň hem-de ylmy maslahatlaryň geçirilmegi milli gymmatlyklarymyza goýulýan sarpadan nyşandyr. Milli Liderimiziň tagallasy bilen milli itşynaslyk sungatyny ylmy esasda düýpli öwrenmek, onuň iň oňat tärlerini nesilden-nesle geçirmek we kämilleşdirmek, seçgi-tohumçylyk işinde milli we dünýä tejribesini peýdalanmak boýunça möhüm işler amala aşyrylýar. Häzirki döwrüň ynsanperwerlik ýörelgeleriniň ýene bir şaýady bolan «Türkmenistanyň halk itşynasy» we «Türkmenistanyň at gazanan itşynasy» diýen hormatly atlaryň döredilmegi türkmen itşynaslarynyň çekýän asylly zähmetine mynasyp baha berilýändigini bütin aýdyňlygy bilen görkezýär. Gurluşyk taslamalarynda ähli mümkinçilikler we amatlyklar göz öňünde tutulan Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň we Halkara «Türkmen alabaý itleri» assosiasiýasynyň merkeziniň gurulmagy, Halkara atçylyk ýokary okuw mekdebiniň we Ylmy-önümçilik merkeziniň gurluşygynyň ýokary depginde alnyp barylmagy türkmen atçylyk we seýisçilik hem-de milli itşynaslyk ýörelgeleriniň ösüşiniň geljegini nazarlaýar. Hormatly Prezidentimiziň jöwher paýhasyndan dörän «Ahalteke bedewi — biziň buýsanjymyz we şöhratymyz», «Gadamy batly bedew», «Atda wepa-da bar, sapa-da», «Türkmen alabaýy» atly ajaýyp kitaplary talyp ýaşlaryň, hünärmenleriň ýankitabyna öwrüldi. Bu eserleriň dünýäniň ençeme dillerine terjime edilip, daşary ýurtly atşynaslaryň we itşynaslaryň hem arzyly kitaby bolup durýandygy uly buýsanç bilen bellenilmäge mynasypdyr. Çünki bu ajaýyp eserler türkmen atçylyk we milli itşynaslyk sungatynyň inçe syrlaryny, tärlerini we ylmy esaslaryny özünde jemleýän egsilmez hazyna bolup, milli gymmatlyklarymyza has çuň aralaşmaga giň ýol açýar.
Ýusup WELIÝEW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň mugallymy


dowamy

MALDARÇYLYK — GIRDEJILI PUDAK

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary bilen oba hojalygynyň maldarçylyk pudagyny ylmy esasda döwrebap ösdürmäge, mallaryň baş sanyny artdyrmaga, daşary ýurtlardan ýokary önümli tohumlary getirip, toprak-howa şertlerimize uýgunlaşdyrmaga döwlet derejesinde aýratyn ähmiýet berilýär. Eziz Diýarymyzyň welaýatlarynyň etraplarydyr obalarynda döwrebap maldarçylyk toplumlary yzygiderli gurlup, ulanmaga berilýär. Bagtyýarlyk döwrümizde, oba hojalygyny kämilleşdirip ösdürmek babatynda hormatly Prezidentimiziň öňe süren tekliplerinden ugur alnyp, maldarçylyk pudagyny hususylaşdyrmak işleri tapgyrlaýyn durmuşa geçirilýär. Mallardan alynýan et, süýt hem-de olaryň gaýtadan işlenen şöhlat, süýt önümleri her bir maşgalanyň gündelik durmuşynda mukaddes saçaklaryň rysgaldyr, bezegi. Ýurdumyzda şeýle ýokary gymmatly azyk önümleriniň bazar bolçulygyny döretmekde we dürli görnüşli azyk önümleri bilen üpjün etmekde maldarçylyga aýratyn orun degişlidir. Maldarçylyk pudagynda ownuk şahly mallardan geçileriň idegi, olardan alynýan et, süýt önümleri ynsanyň gündelik durmuşynda zerur bolup, olar özüniň ýokumlylygy, berhizlik häsiýeti bilen aýratyn tapawutlanýar. Şeýle hem geçileriň sütükli çöpüri, onuň derisi dokma senagatynda gaýtadan işlemek üçin gymmatly çig mal bolup hyzmat edýär. Geçileriň dürli toprak-howa şertlerine uýgunlaşmak ukyby, kesellere garşy durnuklylygy, düşbüligi goýunlara garanyňda ýokarydyr. Şeýle-de geçiler dannawsyz, çalasyndyr. Olaryň hereketli dodaklary öri meýdanyndan islän otlaryny tiz almaga ýardam edýär. Dünýä ýüzünde giňden ýaýran öri meýdanlarda geçileriň 600-den gowrak ösümlikleriniň ýapragyny, baldagyny, gülüni iýýändigi, agaç gabyklaryny hem iýmit hökmünde peýdalanýandygy baradaky maglumatlar çeşmelerde getirilýär. Geçiler öz eýelerini sesinden tanaýarlar, olaryň ys alyjylygy bolsa goýunlara garanyňda ýokarydyr. Geçiniň çöpüri, sütügi tebigy süýümleriň içinde fiziologik-tehnologik häsiýetleri boýunça gymmatly bolup, häzirki döwürde dünýä bazarynda oňa bolan isleg has-da artýar. Geçi çöpüri, aýratyn hem sütügi inçeligi, ýumşaklygy, ýalpyldawuklygy, çeýeligi, berkligi, ýylylygy uzaboýuna birmeňzeş inliligi bilen tapawutlanýar. Bu aýratynlyklar bolsa, geçi çöpüriniň, sütüginiň ýokary tehnologiýa hem-de egrijilik häsiýetine eýedigini görkezýär. Geçileriň çöpüriniň deri ýagy azdyr. Olar öz çöpürini ýaz paslynda tebigy düşürýärler. Ata-babalarymyz geçi çöpürinden guýudan suw çekmekde peýdalanylýan gowa daňylýan ýüpi taýýarlan bolsalar, olaryň sütüginden taýýarlanan geýimlere bazarlarda uly isleg bildirilipdir. Şeýle-de Irki döwürlerde maşgalada suwuk zatlary saklamak üçin geçi derisi taýýarlanan gaby «tulum» diýip atlandyrypdyrlar. Tulum, esasan, garpyz toşabyny uzak wagtlap zaýalaman saklamakda peýdalanylypdyr. Geçiniň derisi çeýe, berk bolup, gön önümçiligi üçin gymmatly çig maldyr. Geçi derisiniň fiziki-tehnologik häsiýetleri we hili goýun derisiniňkiden ýokary hasaplanýar. Geçi süýdi iýmit gymmatlygy ýokary bolan azyklyk önümidir. Ynsan bedeninde ýeňil özleşýän geçi süýdüniň düzüminde gury maddalar, ýaglar, beloklar, mineral maddalardan kalsiý, fosfor, kobalt, A, B, B2, S, D witaminleri saklanýar. Sygyr süýdi bilen deňeşdireniňde, onuň belogynda has möhüm aminokislotalary saklaýan kazeiniň, albuminiň mukdary köpdür. Geçi süýdüniň düzüminiň ýokumly maddalara baý bolmagy, ynsan saglygynyň kesellere garşy durnuklylygyny ýokarlandyrýar. Şeýle-de geçi süýdi peýnir, dorag, bioýogurt önümçiliginde hem peýdalanylýar. Geçi eti, aýratyn hem, çebiş eti irki döwürlerden bäri berhizlik iýmit hökmünde peýdalanylýar. Ýaňy bäbegi bolan enä, ysgyndan gaçan adama ýörite geçi etinden çorba taýýarlanylyp berilýär. Geçi toý-baýramlarymyzda, gündelik durmuşymyzda her bir maşgala üçin huruşlyk maldyr. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynyň «Çagalyk dosty — wepaly dost» bölüminde: «Biziň eýýamymyzdan öňki VI müňýyllykda Watanymyzyň çäginde Jeýtun medeniýeti döräpdir. Şol VI müňýyllygyň ahyryna V müňýyllygyň başyna bu medeniýet öz ornuny Änew medeniýeti bilen çalyşýar. Şol döwürlerde hojalyklarda goýun, geçi saklanylypdyr» diýlen ajaýyp jümleleri getirmek bilen, türkmen halkynyň örän irki döwürlerden bäri ownuk mallary saklandyklary baradaky taryhy maglumatlar bilen tanyşdyrýar. Gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan geçileriň jyns, ýaş aýratynlyklary boýunça atlandyrylyşy, ene dilimizde özüniň mynasyp ornuny tapypdyr. Ata-babalarymyz geçileri ösdürip ýetişdirmek bilen birlikde, olara ýaşy, jynsy boýunça at bermek boýunça türkmen diliniň has gadymylygyny, sözlük gorunyň baýlygyny, şireliligini açyp görkezipdirler. Ol atlar ynsan durmuşynda häzirki günde hem özüniň ähmiýetini ýitirmän gelýär. Jynsyna laýyklykda teke, geçi, alty aýlygyna çenli owlak, alty aý bir ýaş aralygyndaka çebiş, bir ýaşyndan soň teke, dog geçi, üç ýaşynda öweç teke, öweç geçi, üç ýaşdan uly bolsa uly teke diýip atlandyrypdyrlar. Häzirki wagtda ýurdumyzda geçileriň, esasan, üç görnüşi — ýerli gara geçiler, angor geçileri we zaanen geçileri ýetişdirilýär. Ol geçiler maşgala ojagynyň huruşlyk maly hökmünde hususy hojalyklarda, telekeçileriň maldarçylyk toplumlarynda saklanylýar. Ýerli gara geçiler ähli welaýatlarymyzyň etraplaryndadyr, obalarynda giňden idedilýär. Bu geçileriň bedeni sagdyn, berdaşly, aglabasynyň reňki gara, gara-ala, ýüzüniň reňki bolsa ak bolýar. Ýerli gara geçileriň seýregräk ak we çypar reňklileri-de bolýar. Geçileriň et önümliliginiň esasy görkezijisi diri agramydyr. Bütin ýylyň dowamynda öri meýdanlarda bakylýan geçileriň diri agramy möwsümlere, ýylyň gelşine, ot-iým üpjünçiligine gös-göni baglydyr. Eziz Diýarymyzyň daglyk öri meýdanlarynda bakylýan geçileriň diri agramy ortaça 38–45 kilogram, düzlük öri meýdanlarda bakylýan geçileriňki bolsa 34–38 kilogram aralykda bolýar. Ýerli gara geçileriň örüde ot-çöpleri sähelçe gowulaşsa, gysga wagtda semremek ukybyna eýedir. Olaryň çöpüri syh-syh uzyn bolup, sütük sütümine garanyňda ep-esli uzyndyr. Çöpüri haýal ösýändigi üçin geçiler ýylda bir gezek, aprel aýynda gyrkylýar. Tebigy ekiz owlak bermek ukyby bolan ýerli gara geçileriň 100 ene geçisinden ortaça 120–130 owlak alynýar. «Süri öňüni serke çeker» diýen aýtgydan görnüşi ýaly, goýun sürüsiniň içinde ýerli gara geçileriň bolmagy, sürüleri bakmakda, olary dolandyrmakda zerurdyr. Geçiler, köplenç, süriniň öňünde gezýärler. Çopan öz bakýan goýun sürüsiniň içinde iki ýaşly biçilen tekä jaň dakýar. Jaň dakylýan tekä bolsa serke diýilýär. Süriniň öňüni çekýän serke öz eýesiniň ýa-da çopanyň sesine, sykylygyna, gykuwlamasyna öwrenişdirilýär. Jaň dakylan serke sürini haýsy tarapa alyp gitmelidigini, öwrülmelidigini ýa-da yza dolanmalydygyny eýesiniň sesinden aňyp, oňa sürini dolandyrmakda ýakyn ýardam bolýar. Angor geçileri ýurdumyza 1937-nji ýylda getirildi. Olaryň birsyhly ak çöpüriniň we sütüginiň ýalpyldyly, ýumşak, ýüpeksöw, çeýe, berk, uzynlygynyň we inçeliginiň birmeňzeş bolmagy gaýtadan işlemek üçin gymmatyny has-da artdyrýar. Angor geçileri Ahal welaýatynyň Bäherden, Balkan welaýatynyň Serdar, Magtymguly, Bereket etraplarynyň daglyk ýerlerdäki örülerinde köpeldilýär. Uly angor tekeleriniň agramy 45–50 kilogram, geçileriniňki 30–35 kilogram töweregi bolýar. Olaryň tekelerinde-de, geçilerinde-de iki tarapa ýaýraw gidýän ýogyn şahlary bolýar. Ýüzündäki, injiklerindäki, gulaklaryndaky tüý örtügi gysga bolup, ak, ýumşak, ýüpeksöwdir. Bedeni inçe, ak, towlanyp duran, ýüpeksöw süýümler bilen örtülen bolup, seçelenip durýar. Guýrugy gysga, gulaklary uzyn, aşak sallanýar. Nesil berijiligi babatda aýtsak ortaça 100 ene geçi ortaça 140 owlak berýär. Eger-de, geçiler ýazda gyrkylmasa, çöpürini öz-özünden düşürip başlaýar. Gyrkymda 3 kilogram we ondan hem köpräk çöpür we sütük berýär. Bu geçileriň hamy ýuka, ýagly we şireli, hiç hili ysy bolmadyk örän tagamly eti bardyr. Dünýäde iň köp süýt berýän iri geçiler watany Şweýsariýadyr. Olar çydamly, tiz ýetişýän dürli toprak-howa şertlerine ýeňil uýgunlaşýan zaanen geçilerdir. Bu geçileriň ak, ýöne kellesi ýa-da ýelni menek-menek gara tegmilli, aksary reňklisi hem gabat gelýär. Çöpüri gysga iri gyllardan durýar. Adatça sütügi bolýar. Şonuň üçin bu geçini gyrkmak zerurlygy ýokdur. Bu geçiler beden gurluşy boýunça dykyz, süňkleri berk, myşsalary oňat ösendir. Zaanen geçileriniň nesil berijiligi ýokary, çebişleri eýýäm 6–8 aýlyk wagty höwre gelýär, olary 10–12 aýlykda höwre goýmak tejribesi ulanylýar. Olaryň aglabasy tebigy ekiz owlak berýär. Maşyn sagymyna ukyply, tiz öwrenişýärler. Zaanen geçileri süýt öndürmek, ondan berhizlik häsiýetli süýt önümlerini taýýarlamak maksady bilen, ýurdumyza 2014-nji ýylda «Sahabatly» hojalyk jemgyýetiniň maldarçylyk toplumyna getirildi. Häzirki wagtda zaanen geçileri toplumyň geçidarçylyk bölüminde idedilýär we ykjam gaplara gaplanan geçi süýdi ak bazarlarymyzy bezeýär. Türkmen hal ky müňýyl lyk lar yň dowamynda maldarçylygyň has gadymy ugurlaryny alyp barmagyň milli usullaryny işläp düzüpdir. Olardan sagdyn owlaklary almakda, baş sanyny artdyrmakda, köpeltmekde, önümlerini peýdalanmakda däpdessurlarymyza laýyk gelýän ýörelgeleri dowam etdirmekde aýratyn iş tejribesini görkezipdirler. Häzirki wagtda hut şu nukdaýnazardan, maldarçylygy ösdürmekde gadymy däp-dessurlarymyz, milli tejribelerimiz esasynda bereketli ýaýlalarymyzda eti ýokumly, süýdi melhem geçi sürüleri ösdürilip ýetişdirilýär.
Saparmyrat ANNAMUHAMMEDOW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň maldarçylyk kafedrasynyň müdiri


dowamy

Bir özi 100 işi eder

Öz işlerini Kanadada alyp barýan tehnologiýa kompaniýalarynyň biri tarapyndan işlenip düzülen täze oba hojalyk roboty şeýle bir ukyply welin, onuň başarmaýan işi ýok. Hawa, ol ekini ekibem, tohumlandyrybam, dökünläbem, hatda hasyl ýygybam başarýar. Mehanizatorsyz oba hojalyk tehnikalary — traktorlardyr kombaýnlar indi juda bir uly täsinlik hem däl. Ýöne, ynha, DOT Power Platform diýlip atlandyrylýan robot tehnologiýasynyň bir özi ençeme işiň hötdesinden gelip bilýär. Adam däl diýäýmeseň, ol işine berlen «daýhan». Has takygy, bu robotyň aňyna oba hojalygy bilen bagly 100 işi ýerine ýetirmek guýuldy. Elbetde, ol munuň üçin gorag halkalary, «akylly» tigirler, heläkçiliklere garşy datçikler we sinhronizasiýa ulgamy bilen üpjün edildi. Täze roboty işletmek juda aňsat. Oňa etmeli işini degişli düwmeleriň üsti bilen tabşyrmak ýeterlik. Soň işleýşine seret-de otur! Kemini tapmarsyň. «SeedMaster» kompaniýasynyň hünärmenleri tarapyndan işlenip düzülen bu robotlaryň oba hojalygynda zähmet we tehnika boýunça edilýän çykdajylary 20 göterim azaltjakdygyna ynanylýar.
Maksatmyrat SAPAROW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň talyby


dowamy

Äpet pomidorlar ýetişdiriler

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Jorjiýa we Gresiýanyň Afina uniwersitetiniň alymlary görnüşi boýunça has uly we suwly pomidor ýetişdirmegiň usulyny tapdylar. Munuň üçin olar degişli geni işläp taýýarladylar. Ösümlikler dünýäsinde ýa-da gündelik durmuşymyzda bolsun, parhy ýok, pomidor gök-bakja önümleriniň arasynda iň zerurlarynyň biri hasaplanylýar. Ýöne gök önümleriň beýleki görnüşleri ýaly, pomidor hem taryhyň dowamynda köp sanly özgerişlere sezewar bolupdyr. Gerek bolsa, pomidoryň «ata-babalary» hasaplanylýan ösümlikler oňa asla çalymdaş hem däl. Üstesine-de, bu özgerişlik henizem dowam edýär. Geçirilýän genetik gözlegler pomidoryň henize çenli mälim bolmadyk käbir syrlaryny hem ýüze çykarýar. Ynha, amerikan we grek alymlary birleşip, pomidoryň genine käbir özgertmeleri girizmegi başardylar. Alymlar pomidordaky üýtgeşmeleri onuň öýjüklerinden alyp gaýtmagy makul bildiler. Geçirilen barlaglaryň netijesi barada «PLOS Genetics» žurnalynda çap edilen makalada aýdylşy ýaly, pomidoryň gabygyndaky öýjükleriň göwrümini ulaltmak bilen, onuň tutuş ululygyna täsir edip bolýar. Şeýlelikde, pomidor adatdakylardan has iri we has etli bolýar. Elbetde, şeýle uly pomidoryň hyrydarlarynyň ýeterlik boljakdygy hemmä mälim hakykat.
Hydyr ORAZGULYÝEW,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň mugallymy


dowamy

Maldarlar üçin gollanma

Ýakynda S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň alym, professor mugallymlarynyň köpýyllyk ylmy gözlegleriniň netijesini özünde jemleýän we ýokary okuw mekdepleri üçin niýetlenilen «Maldarçylygyň tohumçylyk işi we genofondy» atly okuw kitaby neşir edildi. Okuw kitabynda ýurdumyzda, şeýle hem dünýäde maldarçylyk pudagynyň häzirki ýagdaýy, maldarçylygy ösdürmegiň esasy ugurlary, bu pudaga sanly ulgamy ornaşdyrmagyň mümkinçilikleri, maldarçylygyň dürli görnüşlerinde we tohumlarynda seleksiýa-tohumçylyk işini alyp barmagyň genetiki esaslary, seleksiýanyň esasynda mallaryň önümlilik we tohumlylyk alamatlaryny ýokarlandyrmak ýaly ugurlara degişli ylmy maglumatlar giňişleýin beýan edilýär. Kitap oba hojalygy ugrundan ýokary we ýörite orta hünär mekdeplerinde maldarçylyk hünäri boýunça okaýan talyplar, şol hünär boýunça okadýan mugallymlar we bu ugurda işleýän hünärmenler, ylmy işgärler, oba hojalykçylar we fermerler üçin niýetlenendir. Okuw kitabynyň awtorlarynyň biri hem S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň weterinar lukmançylygy fakultetiniň baýry mugallymy, oba hojalyk ylymlarynyň kandidaty Çary Hanazarowdyr. Ol bu okuw gollanmasynyň ýurdumyzyň maldarçylyk pudagyny has-da ösdürmekde, onuň işini ylmy esasda we döwrebap ýola goýmakda, kämilleşdirmekde, maldarçylyk ugrundan bilim alýan talyplaryň kämil hünärmenler bolup ýetişmeginde uly ähmiýetiniň bardygyny buýsanç bilen belleýär hem-de maldarçylykda dünýä tejribesini öwrenmäge we bu ugurdan bilim alýan ökde hünärmenleri ýetişdirmäge giň mümkinçilikleri döredip berýän hormatly Prezidentimize köp sagbolsun aýdýar.
«Bereketli toprak»


dowamy

AHALTEKE ATLARYNYŇ ARASSA GANLYLYGYNY SAKLAMAKDA UGURLARYŇ ÄHMIÝETI

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň esasy üns merkezleriniň biri hem türkmen atçylygyny ösdürmek, halkara derejesine çykarmak, gadymy tohum atlarymyzyñ arassa ganly ýyndam nesillerini köpeltmek bolup, bu barada onlarça il-ýurt bähbitli permanlary we kararlary kabul etdi. Olardan, biziň Türkmen oba hojalyk uniwersitetimizde Atçylyk hünäriniň açylmagy, Ahalteke atçylyk ylmy-önümçilik merkeziniň döredilmegi munuň aýdyň subutnamasydyr. Geljekde bolsa, ýurdumyzda Atçylyk ýokary okuw mekdebiniň açylmagyna garaşylýar. Bu bolsa, biz talyp ýaşlara gadymýetden gözbaşyny alyp gaýdaýan ahalteke atlarymyzyň gelip çykyşyny, biologiýasynyň aýratynlyklaryny, anatomiýasyny, fiziologiýasyny, iýmitlendirilişini we atlara ideg edilişini öwrenmäge giň mümkinçilik döredýär. Elbetde bu işlerde Gahryman Arkadagymyzyň şahsy göreldesi biz ýaşlar üçin ägirt uly goldaw hem hemaýat bolup hyzmat edýär. Halkymyzyň milli buýsanjyna we guwanjyna öwrülen, dünýä ýüzünde gözelligiň hem kämilligiň nusgasy hasaplanýan ahalteke atlarynyň şan-şöhratyny dünýä ýaýmakda, atşynaslyk we seýisçilik sungatyny, atçylyk sportyny ösdürmekde edilýän işler barha giň gerime eýe bolýar. Ahalteke atlarynyň taryhyna ser salsaň, türkmen halky bilen 5 müň ýyl taryhy bolan atlarymyz bar, ýöne biziň bu ahalteke atlarymyzy ylmy taýdan 1920-nji ýyllarda öwrenilip başlanylýar. Ylmy taýdan öwrenmegiň maksady bolsa, ahalteke atlarymyzyň tohum arassalygyny saklamak bolup durýar. Häzirki wagtda bütin dünýäde tohum atlaryň diňe üçüsi – ahalteke, arap we iňlis atlary gany arassa köpeldilýär. Atlary gany arassa köpeltmek diýmek – atlaryň we baýtallaryň ene-ata tarapy düýp başdan ahalteke atlaryna saýylýan, tohumçylyk kitaplaryna ýazylan we olaryň diňe ahalteke tohumy içinde öz-özüne köpeldilmegine aýdylýar. Haýsydyr bir derejede gany gatyşan ýa-da seçgilenilende ahalteke atlarynyň tohum arassalygyna haýsydyr bir ýetmezçiligi zerarly häzirki döwürde edilýän talaby kanagatlandyrmaýan atlar, ahalteke arassa ganly tohum aty diýip hasap edilmeýär we ahalteke atlary bilen geçirilýän tohumçylyk işlerinden aýrylýar. Türkmenler ahalteke atlarynyň tohumçylyk işinde esasy ünsi höwür atyna beripdirler. Beýle diýildigi baýtala düýpden üns berilmändir diýip düşünilmändir, ýöne höwür ata garañda baýtala az üns berilipdir. Bu babatda türkmende “Ata sap, ene gap” diýlip, höwür atyñ orny ýokarlandyrylyp, halkyň arasynda atalar sözüne öwrülipdir. Mundan başga-da ata-babalarymyz atlarynyñ tohumyny arassa saklamak we güýçlendirmek üçin öz aralarynda aram-aram alyş-çalyş edipdirler. Şeýlelik-de, tohum atlaryñ ganyny täzeläp, sagdyn hem ýyndam bolmagyny gazanypdyrlar. Türkmen topragynda zähmet çeken meşhur zootehnik K.I.Gorelow 1925–1927-nji ýyllarda ýerlere gidip barlamak we hasaba almak bilen, ahalteke atlarynyň 4-arka şejeresini we olardan gaýdýan nesilleriniň sanaw hataryny düzýär. Şeýlelik-de olaryň arasynda bäş ugry tapawutlandyrýar. Ol ugurlar: Boýnow, Soltanguly, Nedirbaý, Çaparkel we Geçili. Şondan soňra ilkinji ugurlar açylýar. K.I.Gorelow bu eden işleri barada 1928-nji ýylda çap edilen “Türkmenistanyň ahalteke aty” (Ахалтекинская лощадь Туркменистана) diýen kitabynda ýazýar. Soňra, biziň Türkmen oba hojalyk uniwersitetimizde 1963–1973-nji ýyllarda zähmet çeken, biologiýa ylymlarynyň doktory, proffesor M.I.Belonogow Türkmenistanyň ahalteke tohum atçylygyny ylmy nukdaýnazardan öwrenmekde, seçgi-tohumçylyk işlerini alyp barmak bilen, täze ugurlaryň üstünde işläp başlaýar. Ol 1934-nji ýyldan başlap, Türkmenistanda işlemek bilen Türkmenistanda, Gazagystanda, Uralda, Demirgazyk Kawkazda bar bolan ahalteke tohum atlaryny öwrenýär we hasaba alýar. 1941-nji ýyldaky Ahalteke atlarynyň Döwlet tohumçylyk kitabynda (Aziýa döwletleri boýunça) Boýnowy ugurbaşy etmek bilen goşmaça bäş ugry açyp, ýokardaky ugurlaryň sanyny dokuza ýetirýär. Şeýle-de M.I.Belonogow 1955-nji ýylda ýazan “Ahalteke tohum atlary bilen tohumçylyk işlerini geçirmegiň esasy düzgünleri” (Основные положения племенной работы с ахалтекинской породой лощадей) kitabynda ýokarda agzalan dokuz ugra täze ugurlary goşmak bilen, jemi 21 ugur barada häsiýetnama ýazýar. 1967-1973-nji ýyllarda bolsa, Türkmenistanyň Halk atşynasy Bazarbaý Meredow, professor M.I.Belonogowyň aspiranty bolmak bilen, ahalteke tohum atçylygynda atlaryň ugurlary bilen işlemegiň ýollaryny öwrenýär. Häzirki wagtda bolsa, biziň ýurdumyzda ahalteke atlarynyň 17 ugry ýöredilýär. Olar: Akbilek, Aksakal, Arap, Dorbaýram, Ýel, Meleguş, Posman, Saparhan, Sluçaý, Eýeberdi Teleke, Garlawaç, Gyrsakar, Skak, Gelşikli, Gaplaň, Pereň, Pakir pälwan. Ugur diýilip, ahalteke atyna mahsus bolan talaby ýokary derejede kanagatlandyrýan, seçgileme alamatlary boýunça aýratyn tapawutlanýan, ady belli, il arasynda adygan atyň peýdaly gowy häsiýetleri boýunça meňzeş nesil toplum atlaryna aýdylýar. Atlar ugurlar boýunça köpeldilende, haýsydyr bir derejede garyndaşlykda köpeldilýär. Professor Kislowskiý at tohumyny durnukly saklamak we köpeltmek, garyndaş köpeltmegiň netijesinde ýüze çykmagy mümkin bolan gan gyzgynlygyndan (inbred depresiýa) gaça durmak üçin, tohum atçylykda azyndan 9 sany ugruň bolmalydygyny we şol ugurlara degişli höwür atlaryň sany 140-dan az bolmasa gowy hasaplaýar. Şeýle hem, ugurlar ugurbaşy atlardan 5-7 arka aýlanandan soň nesil toplum atlara (geneologiki ugra) öwrülmek bilen, olaryň nazary taýdan ähmiýeti bolsa-da, atlary köpeltmegiň iş tejribesinde ol ugurlaryň ähmiýeti azalýar. Şonuň üçin döwrüň has gowy höwür atlarynyň üstünde işlemek bilen, täze ugurlary döretmeli bolýar. Häzirki wagtda ahalteke atçylygynda bar bolan 17 ugruň arasynda naýbaşy ugurlardan Gyrsakaryň ugruna degişli Keýmir-2 (gara at, 1987 ý.d., Kerwen – Ýelsona diýen atlaryň neslinden) hem-de Gelşikliniň ugruna degişli Goar-17 (mele at, 1986 ý.d., Göwher – Menaka diýen atlaryň neslinden) ýaly tohum atlarynyň nesil şejeresini, atçylyk sportunda görkezen netijelerini, seçgi-tohumçylyk işinde ulanylşyny we nesilleriniň hilini öwrenmek uly ähmiýete eýe bolup durýar. Çünki bu arassa ganly ahalteke atlary öz döwrüniň iň bir işjeňligi ýokary bolan atdygyny Döwlet tohumçylyk kitabyndaky ýazgylar hem subut edýär. Şeýle hem höwür at hökmünde ulanyp, olardan birnäçe ajaýyp nesiller alyndy. Olardan höwür at hökmünde häzirki günde Keýmir-2 degişli Keýmirkör, Keýmirli, Kemerli, Kowgun, Kanun we Goar-17 degişli Gülistan, Dalbedew, Bahreýin, Gökhan, Gowşuthan ýaly ajaýyp atlar höwürde giňden ulanylýar. Ahalteke atlarynyñ arassa ganlylygyny we tohum arassalygyny saklamak üçin häzirki wagtda ahalteke atçylygynda bar bolan 17 uguryñ arasynda arassa tohumda ugurara örñediş usulyny giñden ýola goýmak bilen, seçgi-tohumçylyk işleri her bir uguryñ rüstem we asgyn tarapyny, tohumyñ genotipine we fenotipine amatly täsirini utgaşdyrmagyñ esasynda alnyp barylýar. Kämilligiñ añyr çäk nusga keşbi bolan ahalteke atlaryny döreden halk, bu janawerleri köpeltmegiñ, ösdürip ýetişdirmegiñ özboluşly inçeligini goja taryhyñ dürli döwürlerinde ele alyp, ony nesilden-nesle geçirip gelipdirler. Şeýlelik-de her nesil özüçe bu ugurdaky iş tejribesini kämilleşdirip, ahalteke atçylygynyň ösmegine özüniň goşandyny goşupdyr. Şoña görä-de biz ýaş atşynaslar türkmen seýisçilik sungatynynyñ ahalteke atlaryny ösdürmekdäki ähmiýetini öwrenmegi we bu ýeñil bolmadyk, ýöne juda hormatly hünäriñ jümmüşine aralaşmagy özümize döwrebap maksat edindik. Ahalteke atçylygynda täze ugurlaryň üstünde işlemäge we döretmäge, döwre mynasyp asyl bedew atlary ösdürip ýetişdirmäge ak ýol açyp berýän Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun. Il-ýurt bähbitli, umumy adamzat ähmiýetli tutýan tutmly işleri elmydama rowçlyklara beslensin!
Arzuwgeldi Kulyýew,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň Amaly mehanika kafedrasynyň müdiri


dowamy

ATYM BAR-GANATYM BAR

Gadymy eýýamlardan türkmen halky öz durmuşyny bedew atsyz asla göz öňüne getirip bilmandir. Türkmen aga şatlykly gününde dabaraly toý tutup, at çapdyrypdyr. Watanyň üstüne howp abananda hem, özüniň bedew atyna atlanyp darkaş gurapdyr. Türkmen halkynyň zehini siňdirilip terbiýelenen ahalteke bedewleriniň şöhraty dünýä yüzünde has hem beýikdir. “Asman aty” hasaplanan ahalteke bedewleriniň şan-şöhraty ähli döwürlerde-de örän belent bolupdyr. Hormatly Prezidentimiz bedewlerimiziň asyllygy dogrusynda özüniň: “Ahalteke bedewi-biziň buýsanjymyz we şöhratymyz” atly ylmy-populýar kitabynda: “Bu dünýe çapylýan bedew atlaryň ähli görnüşli tohumlarynyň, şol sanda arap, iňlis atlarynyň hem ahalteke bedewlerinden gelip çykýandyklaryny tassyklaýan maglumatlar bar”diyip jaýdar belläp geçýär. Magtymguly Pyragy hem özüniň “Aty gerek” atly goşgusynda goç ýigidiň at-abraý gazanmagy üçin bedew atynyň gerekdigini:

At gazanar goç ýigidiň
Owal bedew aty gerek,

diýen şahyrana setirler bilen nygtaýar.
Seýitnazar Seýdi özüniň “Üsti bedewiň” goşgusynda bedew atyň tarypyny ýetirýär.Ol ata gowy seredip, onuň eýer-esbabyny ýerbe-ýer edip münseň, atarkasy Süleýmanyň tagtyndan kem däldigini:

Münende şaý bolsa tükel esbaby,
Tagty-Süleýmandyr üsti bedewiň
Jul eýleseň, atlaz ile zerbaby,
Şonda biarmandyr üsti bedewiň

ýaly bent arkaly açyp görkezýär. Şeýle-de söz ussady bedew atyň belli bahasynyň ýokdugyny, oňa dünýe malyny berseňde, az boljakdygyny ýokary şahyranalyk bilen beýan edýär:

Bedew münen deh diýip,girer oýuna,
Ony gören gözler ajap söýüne,
Berip alsaň ýüz müň düýe goýuna,
Şonda-da arzandyr üsti bedewiň

“Görogly” şadessanynda bedew atyň keşbi adamlaşdyrylyp gorkezilipdir. Gyrat Görogly üçin diňe bir ulag serişdesi bolman, eýsem-de onuň üçin iň ýakyn hemrasy, syrdaşy bolup çykyş edýär. Meşhur halk aýdymyna öwürlen “Gyrat meni Çandybile sen ýetir” atly goşgyda hem Gyratyň hemmetaraplaýyn tarypy ýetirilýär. Bu goşgyny Görogly agyr ýaraly bolup ejir çeken wagty aýdypdyr. Görogly beg bu kynçylykly pursatda hem öz derdini Gyrat bilen paýlaşmak bilen şeýle ýüzlenýär:

Çandybile az galypdyr aramyz,
Hakyň takdyryna nädir çärämiz,
On sekiz ýerimizden düşdi ýaramyz,
Gyrat meni Çandybile sen ýetir!

Türkmen bedewi bilen baglanyşykly wakalar XX asyrda hem bolup geçipdir. Şolaryň biri hem 1935-nji ýylda geçirilen Aşgabat-Moskwa atly ýörişdir. Atlar 2500 mil aralygy 84 günde geçip, ýyndamlygyň we çydamlylygyň ajaýyp nusgasyny görkezdiler. Ýörüşe gatnaşyjylar 225 mil aralygyny Garagumuň suwsuz çöllüginden 3günde geçmegi başarypdyr. Berkarar döwletimiz Türkmenistanyň Döwlet tugrasynyň bezegi bolan ahalteke bedewleri ösdürip ýetişdirmek hem-de seýisçilik sungatyna uly üns berilýär. 2008-nji ýylda “Türkmenatlary” döwlet birleşigi döredildi. 2009-njy ýyldan bäri bolsa, Arkadag Prezidentimiziň yglan eden “Gözellik bäsleşigi” geçirilýär. Onda ýeňiji bolan bedewlere gymmat bahaly sowgatlar gowşurylýar. Hormatly Prezidentimiziň tagalasy bilen ýurdumyzda her ýyl “Türkmen bedewi we dünýäniň seýisçilik sungaty” atly halkara maslahaty geçirilip durulýar. Bu başlangyçlaryň hemmesi Milli Liderimiziň ýurdumyzda ahalteke bedewleriniň şan-şöhratynyň dünýä ýaýmak barada edýän atalyk aladasynyň netijesidir. Ýeri gelende bellesek, ýaňy ýakynda Arkadag Prezidentimiziň çarpaýa galmakda Ginessiň rekordlar kitabyna giren Akhan atly atynyň taýynyň dogulmagy we oňa Aşgabat diýlip at dakylmagy “Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň watany” ýylynyň şanly wakasyna öwrüldi.

HUDAÝBERGENOWA.G.
OBA HOJALYGYNDA BUHGALTER HASABY
WE AUDIT KAFEDRASYNYŇ ULY MUGALLYMY


dowamy

ARKADAGYMYZYŇ ROMANLARYNDA MUGALLYMYŇ ORNY

Hormatly Prezidentimiziň romanlarynyň çapdan çykmagy Garaşsyzlyk döwrüniň prozasynyň ösmegine uly itergi berendigi dogrusynda ýurdumyzyň tanymal edebiýatçylary özleriniň gazet-žurnal makalalaryndadyr seslenmelerinde yzygiderli belleýärler. Romanlaryň giň okyjylar köpçüligine ýaýrandygyna birnäçe ýyl geçen hem bolsa, halkymyzyň, şol sanda edebiýat muşdaklarynyň olara bolan gyzyklanmasy birjik-de gowşamaýar. Onuň düýp sebäbi Hormatly Ýazyjymyzyň romanlarynyň ideýa-tematikasy özboluşlylygy bilen çeper beýan edijilik ussatlygy sazlaşygyndadyr. “Älem içre at gezer” we “Döwlet guşy” romanlary taryhy-biografiki häsiýetli bolmagyna garamazdan, milli, ahlak-etiki, terbiýeçilik, jemgyýetçilik-didaktiki meseleleri hem öz içine gabsap alandygyny turuwbaşdan bellemelidiris. Eserler waka ýordumy we olaryň gurluşy taýdan aýrybaşga bolsa hem, Magtymguly Pyragy we nesil terbiýe meselesi olaryň ikisiniň hem içinden eriş-argaç bolup geçýär. Hormatly Ýazyjymyz Magtymgulynyň keşbini işlemekde-de, mugallymçylyk käri we ähmiýeti dogrusynda juda tutumly, düýpli çemeleşendigini inkär edip bolmaz. Biz hem şu makalamyzda hormatly Prezidentimiziň romanlarynda terbiýe meselesiniň çeper işlenilişi barada gürrüň etmekligi maksat edindik. Häzirki wagta çenli ýazylan taryhy romanlara ser salsak, olaryň baş gahrymanlary tutuş halk tarapyndan giňden tanalýan şahsyýetler bolup, olaryň görkezen gahrymançylyklaryny çeper suratlandyrmak däpleşen görnüşe eýe boldy diýsek hakykatdan daş düşdügimiz bolmaz. Bu ýagdaý diňe bir türkmen edebiýatyna mahsus bolman, beýleki halklaryň edebiýatlarynda hem giň orun tutan hadysadyr. Hormatly Prezidentimiziň “Älem içre at gezer” atly taryhy-biografiki eserinde bolsa bu däbiň “bozulandygyny” görýäris. Romanyň çapdan çykmazyndan öň, Berdimuhamet Annaýewiň hormatly Prezidentimiziň atasy, käriniň hem mugallym bolandygyndan başga, ol barada hiç hili maglumatymyzyň bolmandygyny boýun almalydyrys. Baş gahrymanyň tanymal döwlet işgäri bolmazlygy, başga aýdanymyzda, beýlekiler ýaly öz döwrüniň adaty adamy bolmaklygy-da esere özboluşly täzeçilik röwüşini çaýýar. Romany boýdan-başa okap bolanyňdan soň welin, Berdimuhamet aganyň diňe bir eseriň baş gahrymany däl, eýsem-de öz döwrüniň hakyky gahrymanydygyna doly göz ýetirýärsiň. Oňa gahryman diýmeklige bolsa onuň mugallymçylyk käri, has dogrusy, ömrüni çagalara bilim-terbiýe bermeklige bagyş etmegi esas berýär. Meselä ýüzleý seredeniňde mugallymçylyk agaç ussasy, inžener, hasapçy ýa-da gurluşykçy ýaly ýüzlerçe kärleriň biri bolup görünse-de, bu kän bir beýle däl, has dogrusy, düýbünden beýle däldir. Beýle bolsa, mugallymçylyk kärini beýleki kärlerden näme tapawutlandyrýar? diýen soragyň döremegi tebigydyr. Hormatly Prezidentimiziň “Älem içre at gezer” romanynda bu soragyň aýdyň jogabyny tapyp bolýar. Sözümiz gury bolmaz ýaly eserden käbir mysallara seredip göreliň: “Berdimuhamet özüniň agyr ýaradar halyna hem-de maýyplygyna garamazdan, gerdeninde şeýle agyr ýüki çekýärdi. Ol başgaça, ýarym güýjüni berip işläbem biljek däldi. Okuwçylar onuň üçin aýratyn bir dünýädi, özboluşly älemdi. Eger-de mugallym şol dünýä, şol äleme bir aralaşyp bilse, öňünde duran häzirki çaganyň ýene-de bäş, on ýyldan, ýene-de ýigrimi ýyldan nähili şahsyýet bolup biljekdigini görüp bilýärdi... Berdimuhamet öz başyndan geçirýän duýgularyny kärdeşleri bilen paýlaşýardy. Haçan-da öz öňümde oturan çagada geljekki mugallymy, alymy, döwlet işgärini görenimde, meni aýratyn bir duýgy – söz bilen beýan edip bolmajak buýsanç duýgusy gurşap alýar diýip gürrüň berýärdi. Ol onlarça, ýüzlerçe adamda öz keşbini, öz duýgularyny we düşünjelerini, arzuw-isleglerini görýärdi. Ol özüni çar ýana şahasyny ýaýradan ägirt uly çynar ýaly duýýardy. Munuň özi üýtgeşik bagt, gaýtalanmajak bagt”. Berdimuhamet mugallym baradaky şeýle çeper teswiri “Döwlet guşy” romanynda görüp bolýar. Berdimuhamet mugallymyň zähmet çekýän obasynda mekdebiň gurluşygyny alyp baryşyny ýa-da oba mekdebine partadyr oturgyçlary getirmegini ýada salanyňda: “Ine, mugallym diýeniň şeýle bolmaly” diýen sözler diliňe gelenini duýman galýarsyň. Şu jähetden seredeniňde, Berdimuhamet Annaýew üçin mugallymçylyk diňe bir işleýän käri bolman, tutuş ömrüň manysy bolandygy “ykbala öwrülen hünär” diýen çeper sözler arkaly beýan edilişi Ýazyjymyzyň çeper toslamasy bolman, durmuş hakykatydygyny ýatladasymyz gelýär. Hormatly Ýazyjymyzyň belleýişi ýaly, hakykatdan hem mugallymçylyk “gerdene agyr ýük” bolup düşýän kär bolup, her kimiň başarjak işi däldir. Çaga terbiýesi mugallymdan “ýarym güýji däl-de” tutuş güýjüni, ünsüňi we wagtyny sarp etmekligi talap edýär. Şeýlelikde, mugallym çaganyň bilim-terbiýesiniň hem gurluşykçysydyr, hem ussasydyr. Wagtyň geçmegi bilen, ýaş nesliň kemala gelip, durmuşyň çylşyrymly ýodalarynda mugallymyň gursaklaryna guýan ähli ündewlerini, bilimini Watany ösdürmegiň, gülletmegiň haýyryna gönükdirmekleri bolsa, halypanyň kalbyny buýsançdan, guwançdan doldurýar. Hormatly Prezidentimiz bu duýgularyň hemmesiniň Berdimuhamet mugallym üçin “üýtgeşik bagt, gaýtalanmajak bagtdygyny” aýtmagy bolsa, juda çeper we ýerlikli ulanylypdyr. Şeýle-de baş gahrymany “çar ýana şahasyny ýaýradan ägirt uly çynara” deňeşdirmeklik aýdylýan pikire bir tarapdan, çeper öwüşgin berýän bolsa, ikinji tarapdan, şol pikiriň okyjy üçin mümkingadar doly we düşnükli bolmagyny gazandyrýar. Berdimuhamet Annaýewiň mugallymçylyk kärini saýlamagynyň we netijede “Beýik halypa” bolmagynyň özeninde Magtymguly atamyzyň uly ornunyň bardygy hem ikuçsyzdyr. Şol sebäpden-de romanlarda mugallymçylyk we ýaşlara terbiýe bermek meselesi hakynda gürrüň gozgalanda köplenç beýik akyldaryň çeper keşbi ýa-da onuň dürdäne setirleri janlanýar. Hususan-da, Anna aganyň “akyl sandyklarynda” Magtymgulynyň goşgularynyň esasy orun eýeleýändigini ýa-da ýaşlykdan ata mährinden jyda düşen Berdimuhamedi terbiýelän we ilhalar ynsan bolmagyny gazandyran Magtymguly Pyragynyň diwanlarydygyny, şeýle-de ýowuz ýyllarda durmuşyň agyr pursatlarynda Mälikgulynyň Pyragynyň şygyrlaryndan pähim hem goldaw alandygyny ýatlamagyň özi-de ýeterlikdir. Şeýlelikde, beýik söz ussady ady agzalan gahrymanlaryň hemmesi üçin mugallym, halypa bolupdyr diýmeklige doly esas döreýär. Ýöne beýik Pyragynyň “halypaçylyk wezipesi” şular bilen çäklenmeýär. Romanlaryň atlaryndan başlap, ondaky epigraflardyr baplaryň atlarynda, waka ýordumyndaky rowaýatlardyr şygyr setirlerinde Magtymgulynyň “dünýäsi janlanýar”. Başgaça aýtsak, Hormatly Ýazyjymyz Magtymguly Pyragy bilen bir perdeden, bir hörpden gopýar. Bu meňzeşlik, ilkinji nobatda, iki akyldaryň umman ýaly pikir çuňlugyny çeper söz arkaly her bir adamyň düşünip biläýjek derejesinde beýan edip bilmeklerindedir. Şeýle hem söz ussatlaryň ikisiniň-de halallyk, ynsanperwerlik, wyždan ýaly umumyadamzat gymmatlyklaryny çeper söz arkaly düşündirmekde we mahabatlandyrmakda gaýtalanmajak belentliklere ýetendikleri bellärliklidir. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Magtymguly Pyragynyň arzuwlan ähli zatlaryny Şägirdi - hormatly Prezidentimiz durmuşa geçirýändiginiň gözli şaýady bolýarys. Hormatly Prezidentimiz hem öz gezeginde halal ýaşamagyň, Watana, halkyňa hyzmat etmegiň belent nusgasyny “Älem içre at gezer” we “Döwlet guşy” romanlarynda öz şägirdi bolan türkmen ýaşlaryna çeper görnüşde wesýet edýär. Milli Liderimiziň öwüt-ündewlerini öwrenmek, olary gyşarnyksyz berjaý etmek arkaly Türkmenistan döwletimizi mundan beýläk-de gülletmek biziň her birimiziň mukaddes borjumyzdyr.
Maýa Amanowa,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba
hojalygy uniwersitetiniň Diller kafedrasynyň müdiri.


dowamy

ÝOKARY HILLI SOGAN ALMAGYŇ KADALARY

Oba hojalyk ekinlerinde ýüze çykýan kesellere garşy göreşmek we olaryň ýaýramagynyň öňüni almak agrotehnikanyň esasy talaplaryna degişlidir. Sebäbi keseller ekinlerden alynýan önümleriň hasyllylygynyň we hiliniň peselmegine getirýär. Bu, ylaýta-da, gök-bakja önümlerini öndürijiler üçin möhümdir. Göräýmäge tagamy ajy hem bolsa, bakja ekini bolan soganyň özboluşly zyýanberijileri bar. Soganyň hasyllylygyny pese düşürýän keselleriň biri ýalan un-çaň (Peronosporoz) keseli. Soganyň un-çaň keseli köp ýaýran keselleriň biridir. Bu keseli dörediji oomisetler klasyna degişli Peronospora destructor Casp. kömelegidir. Bu kesel soganyň birinji we ikinji ýylynda hem döräp bilýär. Ol, esasan, tohumlyk sogan üçin has howpludyr. Kesel her ýyl düýp sogandan geçýär. Keseli dörediji kömelek soganly meýdana ekiniň baldagynda peýda bolup, onuň ýaramaz ösmegine, saralyp, guramagyna getirýär. Ýalan un-çaň keseli sogana ýokuşanda soganyň porrugy (tohumlygy) saralýar we döwülýär. Tohumy doly ösmeýär, mürrük bolup, gögerijiligi ýaramazlaşýar. Çygly howada sogan ýaşy we porrugy melewşe-çal kesmek bilen örtülýär. Kömelek sporalary emele gelýär we olar soganyň ikinji gezek kesellemegine sebäp bolýar. Keseli dörediji kömelek sogan ýaşynyň çykýan ýerine (boýnuna) ýetýär we düýbüne aralaşýar, şol ýerde gyşlamaga galýar. Kesel dörediji kömelek oospora ýagdaýynda ösümlik galyndylarynda gyşlaýar. Ekin dolanyşygyny dogry ýola goýmak, bu keseliň döremeginiň öňüni almakda uly ähmiýete eýedir. Bir ýyl sogan ekilen ýere üç ýyllap şol bir ekini ekmeli däl. Tohumlyk sogany ýaş sogan ekilen ýerden 200 – 300 metr daşlykda ekmeli. Tohumlyk düýp sogany gurak, gyzgynlyk 45 we ondan ýokary derejeli howada 8 – 12 sagat saklamaly. Tohumy ekişden öň dermanlamaly, şonda 1 tonna tohuma 4 – 5 kilogram fentiuram, 3 – 4 kilogram tigam ýaly serişdeleri ulanmak bolar. 1 tonna tohuma 10 litr suw guýmaly. Ösüş döwründe ýalan un-çaň keseli dörände, 1 göterimli bordos suwuklygyny ýa-da 2,4 kilogram polikarbasin erginini sepmeli. Soganyň garabaş keseli Orta Aziýa döwletleriniň çägindäki sogan ekilýän ýerlerde duş gelýär. Soganda garabaş keselini döredijileriň biri hem Urocystis cepulae Frost kömelegidir. Garabaş keseli sogana diňe birinji ýyl ýokuşýar. Bu kesel bir ýerde birnäçe ýyllap sogan ekilen ýerlerde ýaýraýar. Keseli dörediji infeksiýa toprakda saklanýar we sogan gögerip başlan döwründe ýokuşýar. Bu hadysa sogan tohumdan gögerip çykandan 3 – 16 gün geçenden soň, ýagny, birinji ýaşy gögerip çykanda ýüze çykýar. Keseliň ilkinji alamatlary – sogan ýapragynda pökgerip duran, süýrüje, çal ýa-da gara zolak emele gelýär. Soň şeýle zolajyk sogan boýnunda hem peýda bolýar. Ol zolajyk köp mukdardaky garabaş keselini dörediji kömelek sporalaryndan ybarat bolýar. Spora ilki epidermisde saklanýar we soňra ösýär. Toprakda galan sporalar 5 – 6 ýyl we ondan-da köp saklanyp bilýär. Ösümligiň bu keseliniň öňüni almak üçin ekin dolanyşygyny doly ýola goýmaly. Soganyň ownuk düýplerini şol bir ýerde 5 – 6 ýyllap ekmek maslahat berilmeýär. Şu kadalar berjaý edilende, ekologiýa taýdan arassa we ýokary hilli sogan alynýar.
Aýnabat GOÇKAROWA,
uniwersitetiň mugallymy.


dowamy

Limon ösdürip ýetişdireýin diýseňiz...

Limon nahaljyklaryna kadaly ýylylyk (15-20 dereje), çyglylyk we ýagtylyk berlen ýagdaýynda, ol ösüşiniň üçünji ýylyndan başlap, ýuwaş-ýuwaşdan gülläp, hasyla durýar. Eger-de onuň ösmedik we sary ýapraklary bar bolsa, onda limonyň ýokumly iýmit maddalary bilen doly derejede üpjün edilmeýändigini aňladýar. Limon agaçlaryny ýylda iki gezek — fewral we awgust aýlarynda iýmitlendirmelidir. Nahaljyklara dökün bermezden ozal we ondan soň iýmit maddalarynyň täsir edijilik ukybynyň ýokarlanmagy üçin topragy suwlulandyrmaly. Limonyň häzirki wagtda ösdürilip ýetişdirilýän «Lissabon» we «Meýer» görnüşleri has meşhurdyr. Onuň «Meýer» görnüşini ösdürip ýetişdirmek we köpeltmek uly gerime eýedir. Limonyň «Lissabon» görnüşi has tikenli bolup, ol, esasan, gyş aýlarynda ýetişýär. Limonyň «Meýer» görnüşiniň tagamy ýumşak we az kislotaly bolýar. Onuň hasyly edil «Lissabonyňky» ýaly gyş aýlarynda alynýar. Ýöne ondan tapawutlylykda ol tutuş ýylyň dowamynda üznüksiz önüm berýär. Limonyň «Meýer» görnüşiniň boýy 3 metre çenli bolup, ony ýörite niýetlenen küýzelerde ösdürip ýetişdirmek hem özüniň ýokary netijesini berýär. Biziň ýurdumyzyň toprak-howa şertlerinde limonyň ösdürilmegi üçin mikroklimatyň (ýyladyşhanalaryň) döredilmegi zerurdyr. Şeýle hem ol şemaldan we aýazdan goralan, doly Gün şöhlesiniň düşüp duran ýerinde ýerleşmegini talap edýär. Limon ekiljek toprak organiki dökünler (goýun dersi) bilen baýlaşdyrylan bolmalydyr. Onuň ösmegi üçin zerur bolan şertler kada laýyk üpjün edilenden soň, ekmek üçin taýýar edilen ýaş limon nahaljyklary 3x3 metr we 3x4 metr çyzgyt boýunça oturdylýar. Limony ekmek üçin onuň çukury giň we çuňrak görnüşde gazylýar. Ýaş limon nahaljyklarynyň kökjagazlary täze göçürilen topraga tiz we gowy uýgunlaşyp, güýçli kök ulgamyny emele getirýär. Kada görä çukurlar gazylandan soň, limonyň ösüp oturan küýzejiginden çykarylmagy we onuň kökjagazlarynyň barlanylmagy zerurdyr. Nahalyň daş-töweregine aýlanýan köklerini aýryp, nahaljygy çukurda oturdyp, çukurdan çykarylan toprak bilen onuň doldurylmagy we topragyň iň ýokarky 10 santimetrini ders bilen dökünlemeli. Ekiş geçirilenden soň, limonyň ýokary derejede kök ulgamynyň ösmegi we guramazlygy üçin suw bermeli hem-de onuň topragyny çygly saklamalydyr. Tomus aýlary ony 7-10 günden bir gezek suwarmaly. Limony ýygjam oturtmak maslahat berilmeýär. Munuň sebäbi bolsa, olaryň ýaşaýşynyň bäşinji ýylyndan başlap, ýokary derejede ösen şahalanmasy bilen düşündirilýär. Biri-birine ýakyn ýerleşen şahalar agrotehniki çäreleri geçirmekde birnäçe kynçylyklary döredýär. Limon nahaljyklaryna kadaly ýylylyk (15-20 dereje), çyglylyk we ýagtylyk berlen ýagdaýynda, ol ösüşiniň üçünji ýylyndan başlap, ýuwaşýuwaşdan gülläp, hasyla durýar. Eger-de onuň ösmedik we sary ýapraklary bar bolsa, onda limonyň ýokumly iýmit maddalary bilen doly derejede üpjün edilmeýändigini aňladýar. Limon agaçlaryny ýylda iki gezek — fewral we awgust aýlarynda iýmitlendirmelidir. Nahaljyklara dökün bermezden ozal we ondan soň iýmit maddalarynyň täsir edijilik ukybynyň ýokarlanmagy üçin topragy suwlulandyrmaly. Limon agajynyň ösdürilip ýetişdirilişinde köpleri gyzyklandyrýan çäreleriň biri hem olaryň köpeldiş usullarydyr. Ol tohumyndan we kesilen çybygyndan (wegetatiw ýol bilen) köpeldilýär. Limony çybygyndan köpeltmek üçin ýazyň ahyryndaky we tomsuň başyndaky kesilen çybyklar netijeli bolýar. Miwesiz ýa-da gülsüz, 15 santimetr bolan sagdyn ýaş şaha gytaklaýyn kesilip alynýar. Alnan şahanyň aşaky ýapraklaryny aýryp, onuň aşagyndan 1-1,5 santimetr ýeriniň gabygy arassalanýar we ol kesel döredijilere durnukly bolar ýaly ýörite erginde saklanylýar. Soňra ol köküň sagdyn we tiz çykmagy üçin ýörite ergine 10 günläp batyrylyp goýulýar. Şol 10 günüň içinde ýaş nahallaryň köpeldiljek topragynyň düzümi organiki dökünler bilen baýlaşdyrylýar. 10 günden soň limon çybyklary içi organiki maddalar bilen baýlaşdyrylan — toprakdan doldurylan bir gaba (küýzä) ýerleşdirilip, ýyly hem-de çygly ýerde saklanylýar. Şeýle-de, onuň üsti plastik ýa-da plýonka bilen örtülýär. Ýaş, täze limon nahaljyklaryny ösdürip ýetişdirmegiň ikinji usuly bolsa, olary tohum arkaly köpeltmekdir. Beýleki miweleriň aglabasynda bolşy ýaly, limony tohumyndan köpeltmek işiniň yzygiderliligi gaty ýönekeýdir. Munuň üçin doly derejede bişen limon miweleri alynýar. Soňra onuň ýokarky hem-de aşaky bölekleri aýrylýar we deň iki bölege bölünýär hem-de zeper ýetmedik tohumlar (çigitler) alynýar. Soňra usullyk bilen alnan tohumlaryň daşky gabygy aýrylýar. Arassalanan tohumlar kagyz süpürgijiň arasynda goýulýar we gowy çyglandyrylýar. Şonda kagyz süpürgiji aşa çyglandyrmaly däl. Sebäbi tohumlara gereginden artyk çyg berlen ýagdaýynda olaryň heňlemegi mümkin. Şeýle ýagdaýda taýýarlanylan tohumlary şineletmek üçin, bu işleriň geçirilen senesi ýazylan polietilen gaba salynýar we ol garaňky hemde ýyly ýerde saklanylýar. Yzygiderli ýagdaýda alnyp barlan işlerden 10 gün geçenden soň tohumlar şineläp başlaýar. Tohumlar şineländen soň olar ýörite niýetlenen gaplara (küýzelere) ýerleşdirilýär. Şonda tohumlar organiki maddalara baý bolan toprak küýzelere ýerleşdirilýär we tohumlary ekmek üçin toprakda ýüzleý deşikler edilýär. Şol deşiklere şinelän tohumy kökjagazlary aşak bolar ýaly edip ýerleşdirmeli hem-de onuň üstüni toprak bilen doldurmaly hem-de suwarmaly. Ýeterlik mukdarda suw berlenden soň tohum ekilen gaby (küýzäni) ýagty (Gün şöhlesinden goralan) we ýyly ýerde (20-22 gradus ýylylykda) goýmak möhümdir. Tohumlar kada laýyk 3-3,5 aýlap saklanansoň, olardan ýaş limon nahaljyklary emele gelýär. Olar ösüp ýetişenlerinde has berk, daşky şertleriň täsirlerine has-da durnukly bolýar. Ýaş limon nahaljyklary 25-30 santimetr ösüp ýetişende, olary hemişelik hasyl alynjak ýerlerine göçürmeli. Olar göçürilenden 2-3 ýyl geçenden soň hasyl berip başlaýar.
Bekgylyç AGAÝEW,
uniwersitetiň mugallymy.


dowamy

Üzümi ýyladyşhanada ekmek

Ýyladyşhanada ýetişdirilýän üzümiň ösüş döwürlerine, hasylynyň mukdaryna we hiline täsir edýän daşky gurşawyň iň esasy şertlerine ýylylyk, çyglylyk, ýagtylyk, kömürturşy gazy, howanyň kislorody, topragyň mineral we organiki maddalary degişlidir. Gyş möwsüminde ýyladyşhanalarda üzüm ösdürilip ýetişdirilende, gijeki ýylylyk +16 gradusdan aşak düşmeli däldir. Temperatura +40 gradusa ýetende, üzümiň boý alşy örän haýallaýar. Miweleriň emele gelmegine ýagtylyk örän güýçli täsir edýär. Şahalar Gün şöhlesi oňat düşen mahalynda pyntyklardaky gül çogdamynyň ösüşi örän işjeň ýagdaýda geçýär. Ýyladyşhanada üzümler tohumlary hemde çybyklary arkaly wegatatiw usulda köpeldilýär. Üzümi tohumlary arkaly köpeltmek önümçilikde seýrek duşýar we diňe täze sortlary ösdürip ýetişdirmek üçin ulanylýar. Tohumlar arkaly köpeldilende, sortuň özboluşly alamatlary boýunça ene üzümden düýpgöter tapawutlanýan dürli nusgalar ýüze çykýar. Tohum bilen köpeldilende, sortuň hemişelik alamatlary saklanmaýar. Üzüm tohumy gaty haýal gögerýär hem-de gyradeň gögermeýär. Tohumyň ösüşini çaltlandyrmak hem-de gyradeň gögerşini üpjün etmek üçin tohumy ekişe taýýarlamalydyr. Tohum arkaly köpeldilende, işler aşakdaky yzygiderlilikde alnyp barylýar: 1. Ekilmezden 4 – 6 gün öň ýörite gaba suw guýup, içine-de tohum atylýar hem-de 14 – 16 gradus derejede goýulýar. Suwuň ýokarsyna çykan tohumy ekmäge ulanyp bolmaýar. Suwly gabyň aşagynda galan tohum ekmek üçin amatly hasaplanýar. Tohuma howa ýeter ýaly suwy her gün çalşyryp durmak zerurdyr. 2. Tohumy gum bilen garyp goýmak. Tohum ekilmezden bir aý öň, çäge bilen garylyp (bir bölegi tohum, iki bölegi deňziň çägesi bolmaly) goýulýar. Soňra ol ýörite ýasalan gaplara guýulýar. Gabyň çuňlugy 5 – 7 santimetr bolmaly. Olary ýyly, garaňky ýerde goýmaly, her gün gowy suwarmaly. 20 – 25 gün geçenden soň, tohumyň çüňki ýarylyp, köküň ujy görnüp başlaýar. Şondan soň ýörite ýasalan küýzejiklere geçirilýär, 3 – 5 ýaprak emele gelenden soň ekilýär. Üzümi çybyklar arkaly köpeltmek birýyllyk çybyklaryň kök emele getirmek ukybyna esaslanýar. Gök çybyklar çalt kök çykarýar, emma olaryň daşky gurşawyň ýaramsyz şertlerine durnuklylygy pes bolýar. Şoňa görä-de, gök çybyklar arkaly köpeltmek ulanylmaýar diýen ýalydyr. Oturtmak üçin tohum sortdan kemala gelen çybyklar sagdyn bolmaly, iýmit maddalarynyň ýeterlik ätiýaçlygyny saklamaly, talabalaýyk gelýän ölçegde bolup, şikes ýeten ýeri bolmaly däldir. Köplenç üzüm baglarynyň garjaşyk sortlardan ybaratdygyny nazara alyp, esasy düýpleri seçip almak her bir düýp üzümi gözden geçirmek we oňa baha bermek ýoly bilen kesgitlenýär. Seçilip alnan düýplere degişli ýazgysy bolan kagyz (etiketka) dakylýar. Her bir sort üçin şekili we belgisi boýunça dürli kagyzlar taýýarlanylýar. Gyş döwründe çybyklar temperaturasy +6 gradusdan ýokary bolmadyk ýörite ýerzeminlerde saklanýar. Çybyklar 40 – 80 santimetre çenli dürli uzynlykda bolup, olar nähili çuňlukda oturdylýandygyna hem-de nahalyň ösdürilip yetişdiriliş usulyna baglydyr. Çybyklar aşak tarapyndan edil bognuň düýbünden kesilýär. Çybygyň ýokary böleginde 2 – 3 sany pyntyk galdyrylýar, aşakdaky pyntyklaryň kesilip aýrylmagy kesilen ýerinden kökleriň gowy çykmagyny üpjün edýär. Çybygyň ýokarky ujuna pyntygyň 2 – 3 santimetr ýokarsyndan gyýak kesilýär. Ýaz aýlary çybyklar oturdylmazyndan öň, olar çyglandyrmak üçin bir gije-gündizläp akar suwda saklanylýar. Üzüm nahalhanasynyň meýdanynyň tekiz, topragynyň ýumşak, mes we suwarmak üçin amatly ýerde bolmagy möhümdir. Nahalhana üçin bellenen meýdanyň güýz aýlarynda işlenip, bejerilmegi gerek. Suwarylandan soňra, güýz sürüminden öňürti meýdanyň her gektaryna 25 – 30 tonna ders we 350 – 400 kilogram superfosfat dökülmeli. Meýdany 40 – 45 santimetr çuňlukda ýörite plantaž plugy bilen sürmeli. Plantaž plugy bolmadyk mahalynda, 28 – 30 santimetrden ýüzleý bolmazlyk şerti bilen, topragy ýumşatmaly. Çybyklary nahalhanada oturtmagyň gowy möhletleri mart aýynyň ortalary hasaplanylýar. Biziň uniwersitetimizde ýyladyşhana şertlerinde üzümiň ösdürilip ýetişdirilişi boýunça ylmy işler alnyp barylýar.
Allamyrat NURGELDIÝEW,
uniwersitetiň mugallymy.


dowamy

Sport ýaryşlary uly ruhubelentliklere beslenýär

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde ata Watanymyzyň ähli ugurlarynda uly ösüşler, beýik özgertmeler alnyp barylýar. Gahryman Arkadagymyzyň “Döwlet adam üçindir” parasatly, öňden görüjilikli ýörelgesi esasynda halkymyzyň ýaşaýyş durmuş derejeleri has-da ýokarlanýar. Milli ykdysadyýetimiziň ähli ugurlarynda bolşy ýaly, ýurdumyzyň sport älemindäki gazanylýan ösüşleri göreniňde hem has-da göwnüň galkynýar. Türkmen türgenlerimiz halkara derejesinde geçirilýän sport ýaryşlaryna gatnaşyp, öňdäki baýrakly orunlara mynasyp bolýarlar. Şeýle hem häzirki wagtda Aşgabatdaky Olimpiýa şäherçesiniň welotrek sport toplumynda şu ýylyň 13-17-nji oktýabry aralygynda geçirmek meýilleşdirilýän Welotrek boýunça dünýä çempionatyna hem taýýarlyk işleri ýokary derejede alnyp barylýar. Bu sport ýaryşy Diýarymyzyň kuwwatly sport döwletine öwrülýändigini aýtmak bolar. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe, Türkmenistan parahatçylygyň we ynanyşmagyň watany diýlip, yglan edilen ýylymyzda biziň S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetimizde hem talyp ýaşlaryň arasynda sport ýaryşlary gyzgalaňly, çekeleşikli hem-de uly ruhubelentlikde geçirildi. Uniwersitetimizde geçirilýän şeýle sport ýaryşlary talyplary berk bedenli, geljege ynamly, ata Watanymyza wepaly, ýurdumyzyň halkara derejesindäki abraýyny has-da belende galdyryjy ýaşlar bolup ýetişmeklerinde uly ähmiýeti bardyr. Ýokary guramaçylyk geçirilýän sport ýaryşlary aýratyn hem talyplaryň ukyp başarnyklarynyň has-da ýokarlanmagyna ýardam berýär. Küşt oýnamak bolsa talyplaryň pikirleniş ukyplarynyň has-da ösmegine, olaryň ugurtapyjylygynyň kämilleşmegine itergi berer. Göreş, boks ýaly sportlar bolsa ýaşlaryň berk bedenli, sagdyn ruhly bolmagyna şeýle hem olaryň duýgurlygynyň ösmegine getirýär. Uniwersitetimizde ýygy-ýygydan geçirilýän sport bäsleşikleriniň biri hem stoluň üstünde oýnalýan tenisdir. Bu geçirilýän bäsleşigiň hem jemgyýetçilik ähmiýeti has-da uludyr. Häzirki wagtda ýaşlarymyz kompýuter tehnologiýalaryndan, ösen internet ulgamyndan ýokary derejede, işjeň peýdalanýarlar. Sportuň stoluň üstünde oýnalýan görnüşi bolsa gözleriň kadaly dynç almagynda uly ämiýeti bardyr. Sportuň dürli görnüşleri bilen birlikde şu ýylyň fewral aýynyň 22-den mart aýynyň 19-y aralygynda talyplaryň arasynda gecirilen sport bäsleşikleri hem uly ruhubelentlige beslendi. Bäsleşikde talyp ýaşlar örän ussatlyk bilen, ýokary derejede çykyş etdiler. Onuň netijesinde oglanlaryň arasynda woleýbol boýunça açyk sport toplumynda geçirilen sport bäsleşiginde Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary I orna, Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyplary II orna, Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary III baýrakly orunlara mynasyp boldular. Şeýle hem ýaglyga towusmak boýunça geçirilen bäsleşikde Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyby I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyby II orna we Agronomçylyk fakultetiniň talyby III orna mynasyp boldular. Uly ruhubelentlikde geçirilen sport bäsleşiklerinde talyplar ýokary derejede çykyş edip, oglanlaryň hem-de gyzlaryň arasynda sportuň ýeňil atletika (estafeta) boýunça görnüşi hem çekeleşikli ýagdaýda geçirildi. Onuň netijesinde oglan talyplaryň arasynda geçirilen bu sport bäsleşiginde Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orna we Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyplary III orna mynasyp boldular. Sportuň bu görnüşi boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen sport bäsleşigi hem çekeleşikli ýagdaýda alnyp baryldy. Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar I orna, Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar II orna hem-de Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar III baýrakly orunlara mynasyp boldular. Sportuň woleýbol görnüşi boýunça talyp gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşik hem çekeleşikli ýagdaýda alnyp baryldy. Onuň netijesinde Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplar topary I orna, Agroekologiýa fakultetiniň talyplary II orna, Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplar topary III orna mynasyp boldular. Küşt boýunça oglan talyplaryň arasynda geçirilen sport bäsleşiginde Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyplary I orny, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orny we Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary III orny eýelediler. Sportuň bu görnüşi boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşikde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary, III orna Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary eýe boldular. Şeýle hem düzzüm boýunça oglanlaryň arasynda geçirilen sport bäsleşiginde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary, III orna Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary mynasyp boldular. Munuň bilen birlikde düzzüm boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşikde Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orna we Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyplary III orna eýe boldular. Şu ýylyň mart aýynyň 09-19-y aralygynda geçirilen futbol boýunça geçirilen sport bäsleşiginde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary hem-de Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary III orna mynasyp boldular Halkymyzyň sagdyn hem-de bagtyýar ýaşamagy ugrunda ýadawsyz tagallalary edýän hem-de bu ugurda giň gerimli özgertmeleri durmuşa geçirýän Hormatly Prezidentimiziň, Mähriban hem Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, belent başy aman bolsun, umumadamzat bähbitli başlangyçlary uly ruhubelentliklere beslensin!
Goýunçyýew Begenç
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň
Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň mugallymy


dowamy

S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti bilen Gazak-Nemes uniwersitetiniň bilelikde gurnamagynda 2021-nji ýylyň 30-31-nji martynda sanly ulgam arkaly online görnüşinde talyplaryň halkara bäsleşigi geçirildi

Zehinli talyplarymyzyň halkara derejesindäki geçirilýän olimpiadalarda gazanýan ajaýyp ýeňişleri milli bilim ulgamyny dünýä derejesine çykarmaga gönükdirilip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan bilim özgertmeleriniň üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň ýene-de bir aýdyň şaýatnamasyna öwrüldi. Mälim bolşy ýaly, ýokary hünärli ýaş ylmy işgärleri-täze garaýyşly alymlaryň neslini taýýarlamak şol özgertmeleriň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Alymlaryň täze nesline innowasiýalar we ösüşler eýýamynda türkmen halkynyň öňünde durýan ägirt uly wezipeleriň çözülmegini üpjün etmek garaşýar. Bu ugurda maksada gönükdirilen işleriň alnyp barylmagy netijesinde, bilim ulgamy yzygiderli kämilleşdirilýär, umumy kabul edilen ölçeglere kybap getirilýär. Bu bolsa ýaş nesillere ýokary hilli köptaraply bilim almaga mümkinçilik berýär. Häzirki wagtda sebitde esasy meseleler hasaplanylýan “Suw serişdelerini utgaşykly dolandyrmak”, “Tebigatyň üýtgemegi we arassa energiýa” hem-de “Indusrilizasiýa, innowasiýa we infragurluş” ugurlary boýunça bellenen tertipde Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleriniň talyplarynyň gatnaşmagynda 2021-nji ýylyň 30-31-nji martynda S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti bilen Gazak-Nemes uniwersitetiniň bilelikde gurnamagynda “Durnukly ösüşiň maksatlary” atly sanly ulgam arkaly online görnüşinde talyplaryň bäsleşiginiň ýurdumyz boýunça döwlet tapgyry geçirildi. Geçirilen bäsleşiginiň netijesinde, S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojlayk uniwersitetiniň, Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň we Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň talyplary tapawutlanyp öz başarnyklaryny görkezdiler we baýrakly orunlara mynasyp boldular hem-de bäsleşigiň Gazagystan Respublikasynyň Almaty şäherinde ýerleşýän Gazak-Nemes uniwersitetinde halkara derejesinde geçiriljek jemleýji tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazandylar.
Atanur Klyşow
Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Magtymguly haçan doglupdyr?

Türkmen edebiýatyny öwreniş ylmynda Magtymgulynyň durmuş we döredijilik ýoluny ylmy esasda öwrenmekde ep-esli işler edildi.Muňa seretmezden , taryhy çeşmeleriň gytlygy zerarly entek doly aýdyňlaşdyrylmadyk meseleler hem ýüze çykýar. Olaryň biride, şahyryň doglan we dünýäden öten wagtyny anyklamak meselesidir. Okuw kitaplarynda şonuň ýaly hem ylmy işlerde şahyryň doglan we aradan çykan ýyllary dürli-dürli berilse-de ,esasan,1733-1783-nji ýyllar getirilýär.Şol seneler wenger alymy A.Wamberiniň “Orta Aziýa syýahat” atly kitabynyň esasynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşdyrylýar. Ýöne wagtyň geçmegi bilen, magtymgulyşynaslaryň birnäçesi bu senelere ikirjeňlenip başlaýarlar. Sebäbi, şahyryň şygyrlary bilen içgin tanşan mahalynda, şahyr baradaky halk arasyndan toplanan maglumatlary özleşdiren pursadyňda, Magtymguly 1733-nji ýyldan irräk doglup, 1783-nji ýyldan gijräk dünýäden öten bolaýmasyn diýen çaklama döreýär. Magtymgulynyň doglan hem aradan çykan ýyllary barada gelnen netijelere ikirjiňlenme bildirlenleriň biri hem akademik B.A.Garryýewdir. “Magtymgulynyň terjimehaly hakynda” atly makalasynda ol şeýle ýazýar: “Magtymgulynyň açyk haýsy ýyl eneden bolup, haýsy ýyl hem aradan çykanlygy mälim däl, sebäbi bu meselä degişli taryhy resminama galmandyr”. Belli alym R.Rejebow hem şahyryň durmuşy bilen bagly senelere ikirjiňlenip “Magtymguylynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” diýen at bilen ýörite makala ýazypdyr. Şahyr bilen baglanyşykly berilýän 1733-1783-nji ýyllary professor Mäti Kösäýew hem “Edebiýat barada söhbet” atly kitabynda şübhe astyna aldy. Professor G.Geldiýew bolsa “Magtymgulynyň ýaşy barada” atly uly göwrimli makalasynda şahyryň ýaşy bilen baglanyşykly öň aýdylan pikirleri ylym eleginde eläp: “Magtymguly 1783-nji ýylda aradan çykypdyr” diýlip ýazylyp gelinýär. Emma munuň yrgadygyny ýokardaky subutnamalar görkezýär” diýen netijä gelýär. Şu setirleriň ýazary hem özüniň “Magtymgulynyň golýazmalaryny yzarlap...” atly kitabynda , Magtymguly baradaky ulanylyp gelnen 1733-1783-nji ýyl seneleriniň nädogrudygyny halk maglumatlarynyň , ilkinji nobatda bolsa şahyryň golýazmalarynyň mysalynda inkär etdi. XIX asyryň ortalaryndan başlap, Magtymgulynyň ömri we döredijiligi dogrusynda ýek-ýarym maglumatlar Ýewropa we rus metbugatyna aralaşyp başlaýar. Magtymgulyşynaslyk ylmynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşykly ilkinji iş hökmünde polýak ýazyjysy we alymy A.L. Hodzko-Boreýkonyň (1804-1891) “Populýar pars poeziýasyndan parçalar” ady bilen 1842-nji ýylda çap edilen kitaby mälim. Bu kitapda akademik A.N.Samoýlowiçiň juda jaýdar belleýşi ýaly, Magtymgulynyň hyýaly durmuş hakykaty bilen baglanyşmaýan terjimehaly we 3 sany goşgusy berlipdi. Onda şahyryň doglan we aradan çykan seneleri hakynda hiç hili maglumat berilmeýär. Mundan soňra 1863-nji ýylda wenger alymy A.Wamberi orta Aziýa syýahat edýär. Onuň Magtymgulynyň terjimehaly bilen baglanyşykly beren maglymatyny öňde getirpdik. Patyşa Rusiýasynyň kapitany F.A .Mihaýlow “Туземцы Закаспиской области и их жизнъ” atly kitabynda “Magtymguly liriki şahyr, gerkez tiresinden , mundan 100 ýyl töweregi ozal Etrekde ýaşan” diýip ýazypdyr. Bu hasap boýunça bolsa, şahyryň aradan çykan ýyly 1800-nji ýyllara gabat gelýär. Çünki F.A.Mihaýlowyň kitaby 1900-njy ýylda çapdan çykypdyr. Bu seneden 100 ýyly aýyrsaň bolsa, F.A.Mihaýlowyň Magtymgulynyň aradan çykdy diýen senesi bolýar. Belli alym D.Nuralyýew “Türkmen edebiýatynyň öwreniş taryhyndan” atly kandidatlyk dissertasiýasynda iňlis alymy G.K.Dallingyň “Türkmen diline giriş” atly makalasyndan aşaky salgylanmany getirýär: “...Gökleňler ähli tireler üçin ýeketäk beýik şahyr ,eserleri häzirem meşhur Magtymgulyny (doglan wagty 1735(?), ölen wagty çen bilen (1805) berdiler”. Türkmen edebiýatynyň öwreniliş taryhyny sünneläp öwrenen hormatly alym D.Nuralyýew öz dissertasiýasynda, D.D.Semýonowyň “Туркестанский край” atly kitabyndan Magtymguly bilen baglanyşykly aşaky setirleri getiripdir: “Поются часто песни национального поэта Махвумкули, умершего более 80 лет тому назад”. Bu hasap boýunça, Magtymguly 1805-1806-njy ýyllarda aradan çykan bolýar. Çünki kitabyň çapdan çykan 1887-nji ýylyndan 80 ýyly aýyrsaň, onda şahyryň aradan çykan döwri 1805-1806-njy ýyllara gabat gelýär. Bu bolsa iňlis alymy G.K.Dallingiň görkezen senesi bilen hem utgaşýar. Taryhçylar A.Garryýew bilen A.Roslýakow “Şahyr we onuň döwri” atly makalasynda anyk sene görkezmeselerde, şahyr XIX asyryň başynda aradan çykypdyr diýen netijä gelipdirler. Magtymgulynyň diwanyny 1912-nji ýylda Astrahanda neşir eden türkmen intilegensiýasynyň wekili Abdyrahman Nyýazy bolsa, kitaba sözbaşysynda şeýle diýipdir: “Magtymguly jenaplary türkmen kabylasyndan, gökleň taýpasyndan –gerkez tiresinden zuhur etmiş zamanamyzdan bir asyr (ýüz ýyl) mukaddemde ýetişgen bir şahyrdyr”. Abdyrahman Nyýazynyň aýtmagyna görä Magtymguly 1912-nji ýyldan 100 ýyl ozal ýaşapdyr. Magtymgulynyň ömrini we döredijiligini öwrenmeklige uly goşant goşan professor Mäti Kösäýew 1963-nji ýylda “Edebiýat taryhynyň käbir meseleri” atly kitabyny çap etdirip, onuň tas ýaryny diýen ýaly Magtymgulynyň ömrüne we döredijiligine bagyşlapdyr. Kitapda Magtymguly bilen baglanyşykly täze maglumatlaryň hem birnäçesi ylmy dolanyşyga girizilipdir. Emma muňa garamazdan şahyryň durmuşy bilen baglanyşykly sowallara anyk jogap berilmeýär. Ol kitabyň başyragynda: “Magtymguly şolaryň (Azadynyň çagalarynyň –A.A.) üçünjisi bolup onuň doglan wagty takmynan 1733-nji ýyl, aradan çykan wagty hem 1790-njy ýyllaryň ahyrydyr” diýip ýazýar. Magtymgulynyň doglan ýylyna ikirjeňlenen alymlaryň biri hem R.Rejebowdyr. Ol Magtymgulynyň doglan güniniň 225 ýyllyk ýubileýi döwlet tarapyndan bellenilýän döwründe “Magtymgulynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” atly makalsyny çap etdirýär. Makalada şeýle sözleri okaýarys: “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şa Dürranynyň patyşalyk eden döwrine gabat gelýär”. Şondan soň alym Ahmet Dürranynyň Nedir şa öldürlenden soň (1747)şalyk ugryndaky hereketlerini, Çowdur hanyň (gökleň hany, Magtymguly bu hanyň ölimine bagyşlap 4 sany elegiýa düzipdir.—A.A) we käbir beýleki türkmen han begleriniň bu hereketdäki goldawyny we niýetlerini yzarlaýar. Magtymgulynyň Ahmet şa bardaky garaýyşlaryny aýdyňlaşdyrýar. Şahyryň şygyrlaryny taryhy deliller bilen degşirip, Magtymguly häzirki kabul edilen seneden birneme öň dünýä inen bolaýmasyn diýen çaklamany sypaýyçylyk bilen öňe sürýär. Elbetde alymyň bu pikiri we getirýän dellileri Magtymguly 1733-nji ýylda irräk doglupdyr diýen pikire uýýan beýleki alymlaryň hem esas tutarygy. R.Rejebowyň “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şanyň horasan ugrundaky söweşleriniň ýyllaryna (1752-1755) gabat gelýär” diýmekligi (eger şol döwirdäki resmi 1733-nji senä ynanylsa ,Magtymguly 20 ýaşlarynda bolýar) köp manylydyr. Magtymgulyşynaslaryň şahyryň ýagty jahana gelen senesi barada ikirjeňlenmeginiň ýeterlik sebäbi bar. Näme üçin biz Magtymgulynyň 1733-nji ýylda doglany hakyndaky pikire ynamsyz garaýarys? Onuň birnäçe sebäbi bar. 1-nji sebäp : Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikir A.Wamberiniň öňde ýatlanyp geçilen sözleri esaynda peýda bolupdyr.Soňky döwriň barlaglary A.Wamberiniň beren maglumatynyň ynamsyzlygyny , has takygy , Magtymgulynyň 1783-nji ýylda dälde , has gijräk aradan çykanlygyny tassyklaýar. 2-nji sebäp: Magtymgulynyň “Atamyň” goşgusynyň tekstologik derňewi Döwletmämmet Azadynyň 1696-njy ýylda doglup , 1760-njy ýylda , 65 ýaşynda aradan çykanlygyny tassyklaýar. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen çaklamanyň döremegine Azady 1700-1760-njy ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýen nädogry pikir hem belli derejede täsir etdi. 3-nji sebäp: Soňky döwrüň ylmy derňewleri Magtymgulynyň 80 ýaşdan aşyp dünýäden ötendigini ykrar edýär. Eger şeýle bolsa , onda Magtymguly 1733-de doglupdyr diýen pikire gol ýapsaň, ol 1813-nji ýyldan soň dünýäden öten bolmaly. 4-nji sebäp:Magtymgulynyň döwriniň syýasy wakalaryna seslenýän şygyrlary bu senä gabat gelmeýär. Biz nämä esaslanyp şahyryň döwriniň syýasy wakalaryna bagyşlap ýazan goşgulary Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiri tassykalanok diýýäris? Magtymgulynyň Muhammethasan hana (1715-1759ý.fewral) bagyşlap ýazan “Aly siziňdir” atly goşgusy Muhammethasan hany söweşe ruhlandyrmak üçin ýazylypdyr. Ýöne şahyr bu goşguny haýsy döwürräkde ýazdyka? Taryhy çeşmelerden mälim bolşuna görä, Muhammethasan hanyň Nedir şa garşy gozgalaňy 1744-nji ýylda bolupdyr. Ýöne bu gozgalaň şowsuz tamamlanýar. Muhammethasanhan bolsa Balkan tarapa gaçýar. Eger Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny Nedir şa garşy başlanan gozgalaňa bagşlan bolsa Magtymguly hem 1733-nji ýylda doglupdyr diýip hasaplasak onda şahyr bu goşgyny 10 ýaşynda ýazan bolýar emma bu goşgynyň syýasy ruhy göwün göteriji belent joşguny bu pikire esas bermeýär. Şygyr döwrüň syýasy wakalaryndan oňat baş çykarýan şahyr tarapyndan döredilipdir .Döwrüň syýasy wakalaryna düşünmek üçin bolsa iň azyndan 25-30 töweregi ýaşyň bolmaly. Muhammethasan han bilen baglanyşykly wakalary yzarlap, Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny 1756-njy ýylda ýagny, Yspyhanyň basyp almagyna bagyşlap ýazypdyr diýen netijä gelse bolar. Oňa şahyryň: Zil paýy –esbiňiz ykrar, Yspyhan- diýen setiri hem güwa geçýär. Magtymgulynyň doglan wagtyny anyklamaga belli derejede şahyryň Ahmet şa we Çowdur hana bagyşlap ýazan şygry hem maglumat berýär. Bilşimiz ýaly Magtymgulynyň döredijiliginde iki goşguda XVIII asyrda Owgan döwletini esaslandyran Ahmet şanyň ady duşýar. Birinji goşgy çowdur han üçin atly hesret goşgusydyr.Onda şahyr: -Ahmet patyşadan habar almaga , Umyt etdi iller Çowdur han üçin- diýip ,Ahmet şanyň çakylygy boýunça ýa-da ýaşularyň tabşyrygy boýunçamy Ahmet şa bilen duşyşmaga Gökleň hany Çowduryň gidenligi ýatlanylýar. Şahyryň Ahmet şany ýatlan ikinji goşgusy “Arşy aglaýa” bolup, ol Ahmet patyşa bagyşlanan öwgidir. Akademik B.Garryýew “Arşy aglaýa” goşgusynyň döreýşi hakda şeýle ýazýar: “Odany Owganystanda Ahmet Dürranyny görüp ýazan hem bolmagy mümkin. Ondaky öwgi setirleri örän belent ýaňlanýar”. Magtymgulynyň Ahmet şany ýatlaýan “Çowdur han üçin” atly goşgusy Ahmet şanyň Maşada 1769-1770 nji ýyllardaky üçünji ýörişi bilen bagly bolsa gerek. Çowdur han bilen bagalnyşykly anyk maglumatlar bolmasada , onuň halkyň hossarydygy Magtymgulynyň oňa bagyşlap ýazan 4 sany şygrynda anyk gorünýär. Ahmet şanyň türkmen halkyna iberen hatynda mälim bolşy ýaly, ol türkmen hanlary bilen yzygiderli duşyşyklar gurapdyr, olary öz ýanyna çagyrypdyr. Şeýle çakylyklaryň biri esasynda hem Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna ugrapdyr. Çünki Magtymguly: -Ahmet patyşadan habar almaga Umyt etdi iller çowdur han üçin- diýip muny takyk mälim edýär. Bize Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna 1769-1770-nji ýyllarda gidipdir diýen netijä gelmegimize şahyryň “Çowdur han” atly goşgusyndaky: -Mana saça bilmez çalaryn başym , Büräp aldy ony duman Çowdur han- diýen setirleri esas berýär. Eger “Çowdur han üçin” atly goşgyny şahyr “Başynyň çalaran” wagty döreden bolsa onda bu goşgyny şahyr orta ýaşdan agandan soňra has takygy iň bolmanda 45 ýaşdan geçenden soň döreden bolmaly. Çünki ,,Many saça bilmez çalaryn başym” diýen setir muňa berk tutaryk bolýar. Eger şahyr bu goşgyny 1769-1770-nji ýyllarda döreden bolsa biz hem Magtymguly 1733 –nji ýylda doglupdyr diýen maglumata ynansak onda şahyr ýokarda ýatlanan goşgusyny 36 ýaşynda ýazan bolýar. Bu ýaşdaky adamyň “Many saça bilmez çalaran başym” diýjegine bolsa ynanmak kyn. Ahmet şa Horasana 3-nji ýörişi mahaly hem Maşady gabaýar. Soňra Şahruh Ahmet şa tabyn bolýar, 1770-nji ýylyň 4-nji iýununda Ahmet şa yzyna dolanýar. 1772-nji ýylda bolsa Ahmet Şa aradan çykýar . Megerem Çowdur han Ahmet Şa Maşady 1769-njy ýylda gabaw astyna alan mahaly oňa hemaýat etmek üçin ýola düşen bolsa gerek. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiriň esassyzdygyny ýene bir tutaryk bilen subut etmek mümkin. Magtymguly bilen baglanyşykly işleriň aglabasynda MGI-däki 842-nji bukjadaky maglumatyň esasynda Azadynyň kakasy Magtymguly Ýonaçynyň 40 ýaşda öýlenip 46 ýaşda hem bir ogla –Azada ýüzi düşenligi nygtalýar. Magtymgulynyň “Atamyň” atly goşgusynyň neşir nusgasynyň we 842-nji nusgadaky maglumatyň esasynda hem Magtymguly Ýonaçybyň ömri 1654-1720 –nji ýyllar aralygynda kesgitlenýär. Bu hakda M.Kösäýew şeýle ýazýar: “Magtymguly Ýonaçy bir müň alty ýüz elli dördinji ýylda doglup ,bir müň ýediýüz ýigriminji ýylda hem aradan çykypdyr”. Mälim bolşy ýaly Magtymguly Azadynyň kakasynyň ady dakylan , türkmençilikde adyň ýerde uzak wagtlap ýatsa oňlanmaýar we merhumyň aradan çykandan soň dünýä inen ilkinji çagalaryň birine onuň ady dakylýar. Şundan ugur alynsa, Azady kakasy ýogalansoň ilkinji ýüzi düşen ogluna kakasynyň adyny dakmaly. Halk rowaýatlarynyň käbiri Magtymgulyny Azadynyň iň uly ogly hasaplasa , käbirinde Magtymguly Azadynyň ýüzi düşen 3-nji perzendi diýilýär. Haýsy bolandada ol, 1733-nji ýylda dälde , ondan iň bolmanda 8-9 ýyl ir doglan bolmaly. Ýokardaky delillere esaslanyp , Magtymguly takmynan, 1724-1807-nji ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýilse , megerem hakykata has golaý bolsa gerek.
Annagurban Aşyrow,
Dünýä edebiýaty žurnaly.


dowamy

«BAGTYŇ BAKY MEKANYDYR WATANYM!»

2019-njy ýylyň 9-njy ýanwary şu günki gün ýaly ýadymda. «Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» ýylynyň ilkinji günleri! Naşyja taýçanak dünýä indi. Hormatly Prezidentimiz bu enaýy taýa «Rowaç» diýip at goýdy. Bu behişdi gymmatlygyň şanyna hem kalbyňy heýjana salýan şu setirler döredi:
«Rowaçlygy buşlap gelen
Ýyllaryň salamy Rowaç!
Göwünleri hoşlap gelen
Ýollaryň kemaly Rowaç!»
Gahryman Arkadagymyzyň şeýle dürdänelerinden görnüşi ýaly hem täze dünýä inen taý rowaçlygy buşlap geldi. «Rowaç» atly taýyň bady ýurdumyzyň ösüşine bat goşdy. Şol ýyl Türkmenistan döwletimiz ençeme uly ösüşleri başdan geçirdi. Ine, indi bolsa 2021-nji ýyl! «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýyly! Täze ýylyň — Milli bahar baýramynyň buşlukçysy bolup dünýä inen gudratyň — täze taýçanagyň toýlarymyzyň bezegine öwrülmegi nobatdaky ösüşlerimiziň badalgasyny aýan etdi. Çarpaýa galyp, Ginnesiň bütindünýä rekordlar kitabyna adyny ýazdyran Akhanyň nesli bolan taýa hormatly Prezidentimiz paýtagtymyz bilen adybir at goýdy. Aşgabat! Gör, nähili ajaýyp! «At — myrat!» diýipdirler. Aşgabat atly bu taýçanak üstümizdäki ýylda maksatlarymyzyň myradyna ýetmegine, öňegidişliklerimize bedew badyny goşar. Syrdaş Akhan taryhy rekordyndan başga-da, ençeme baýraklaryň eýesidir. Ýaryşlaryň ýeňijisidir. Türkmeniň at-abraýydyr. Gahryman Arkadagymyzyň hut özüniň seýislän ak atydyr. Onuň ýeňişlerini biz köp gezek gutlapdyk. «Höwri köp bolsun!» diýipdik. Akhanyň nesil dowamaty bolan Aşgabadyň hem halkara ýaryşlarynda ilkinjiligi eýelejekdigine birjik-de şübhelenemizok. Sebäbi hormatly Prezidentimiziň saýasynda bedew atlaryň sarpasy iňňän uludyr. Nesip bolsa, öňümizde-de uly toý, goşa baýram, goşa toýa öwrüljek, ilkinji gezek belleniljek Türkmen bedewiniň milli baýramy bilen bilelikde Türkmen alabaýynyň baýramydyr.

Üstünliklerimiziň buşlukçysy

Hormatly Prezidentimiz jöwher paýhasy bilen şygryýet älemine altyn harplar bilen sünnälenen bu setirleriň many-mazmunynda jemlenen jümleleri durmuş hakykatynda ebedileşdirdi. Sözbaşydan hem görnüşi ýaly, bu günki gün bagt gämisinde erkana, parahat, asuda ýüzýän mähriban halkymyzyň milli Liderimiziň adyna aýdýan alkyşly sözleri bimöçberdir. Şeýle buýsançnamalary biz geçen hepdäniň içinde hem birnäçe gezek eşitdik. Asman atlaryna deňelýän arassa ganly ahalteke bedewleriniň dowamata dowam bolmagy, «ak altynyň» bol hasylynyň düýbüniň tutulmagy, bereket çeşmesiniň ýene-de täze gözbaşynyň döredilmegi «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynyň şöhratly sahypalaryna täze öwüşgin, nur çaýdy. Muňa şular subutnama!

AK PAGTAM – AK BAGTYM !


24-nji martda hormatly Prezidentimiziň ak patabermegi bilen Ahal, Balkan, Lebap, Mary welaýatlarynda gowaça ekişine girişildi
Her pendi, öwüdi ýaşlara çelgi hasaplanýan eli gowaça çigit okaraly il sylagly ýaşulularymyz, keşleriň başynda hä diýmän, ýola düşjek bolup seteran duran «John Deere», «Claas» tehnikalar, deňesinde türkmeniň ýakyn goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýada salýan bir-birine ýanaşyk gurlan ak öýler, ak telpekli, ezýakaly ýigitlerimiziň, kümüş gupbaly, dört örüm çekelikli, gyrmyzy ketenili gyzlarymyzyň sungaty tüýs ýazyň ýaraşygy-da! Fotosuratçylar bu görnüşleri ýetişibildiginden surata düşürýär. Hakykatdan hem, täsin pursatlar islendik ynsanyň göwün-guşuny al-asmanda pelpelledýär. Şeýle dabaralaryň jümmüşinde bolmak bagty bize hem miýesser etdi. Gürrüňimiz Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň dabarasyndan... Hormatly Prezidentimiziň ak patabermegi bilen badalga alan gowaça ekişi dabara gatnaşyjylar tarapyndan «Tohumyňyz müň bolsun, edermen pagtaçylar!» diýlip, mübäreklendi. Indi daýhanlaryň öňünde möhüm möwsüm başlandy. Geljekki hasylyň düýbi tutuldy. Gyzgalaňly işler bilen ak bagta sary ýol salyndy. Şol ýolda-da bökdençlikleri aradan aýyrýan, wagty tygşytlaýan, önümliligi artdyrýan, hili ýokarlandyrýan döwrebap tehnikalar pagtaçylaryň ýakyn ýardamçylaryna öwrülýär. Oba hojalygynyň bu ugruna utgaşykly maldarlaryň owlak-guzy almak, pileçilerimiziň ýüpek gurçuklaryny idetmek möwsümi-de goşulýar. «Ýeriň berekedi egsilmez!» diýilýär. Bu hakykat bilen ylalaşmajak ynsan ýokdur. Ynsanyň «ýere bagrynyň badaşmagam», megerem, şundan gelip çykandyr. Hawa, toprakda ak bagtyny görýän türkmen bu gün topraga tagzym edýär, ony gözüniň göreji deý eý görýär. Alyn derini siňdirip, uly baýlygyň — «ak altynyň» eýesi bolýar.

Taryhy çözgütler


Açyk asmanyň astynda gök önümleri, ir-iýmişleri ösdürip ýetişdirmek bilen, diňe möwsüme görä, ilaty azyk önümleri bilen üpjün edip bolar. Emma milli Liderimiziň baş maksady islendik raýatyň islendik wagt islendik önüme bolan islegini kanagatlandyrmakdan ybaratdyr. Ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Prezident maksatnamasynyň çäklerinde hem halkymyzyň bähbidine gönükdirilen birnäçe ädimleri bellemek bolar. Ilkinji nobatda, öndürilýän önümiň ekologiýa taýdan arassalygyny gazanmak, ýokary hilli önüm öndürmek, ondan soňra bolelinligi döretmek — önümiň möçberini artdyrmak, üçünjiden, önümiň köpdürlüligini köpeltmek daşary ýurtlardan getirilýän önümleriň ornuny tutmak, artanyny eksport etmek ýaly wezipeler bar. Ynha, ýüregiňde päk maksat tutup, hususyýetçi bolmak islediň. Söwda-satyk bilen meşgul bolaýyn diýdiň. Esasy maksadyň — önüm öndürmek. Munuň üçin kiçi we orta telekeçilige berilýän goldaw-hemaýatlaryň näderejede ýokarydygyndan hemmämiz habarly. Ilkinji nobatda, önümçilik üçin ýer gerek. Hormatly Prezidentimiziň Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň mejlisinde oba hojalygy bilen bagly gol çeken taryhy Kararlaryny ýatlalyň! Şolaryň biri ýer gaznalaryny döretmek we bir ömre barabar bolan 99 ýyllyk ýer bölekleriniň paýlanylyp berilmegidir. Ýerleriň hakyky eýelerini tapmagydyr. Ilki bilen, 99 ýyllyk ýer barada Döwletnamany aldyňmy, soňra önümçiligi guramak üçin serişde, has takygy, enjam, tehnika gerek. Bu babatda seni goldaýan ýene bir Karar — döwrebap tehnikalary satyn almak üçin banklarda ýeňillikli pul karz serişdeleriniň berilmegidir. Ine, şeýle ýardamlar saňa ummasyz mümkinçilikleriň gapysyny açýar. Netijede, hem-ä döwlet baýaýar, hem-de halal zähmetiň bilen saňa halal baýamaga giň ýol açylýar. Her bir hususyýetçiniň döwletiň ösüşine goşandy ýurtda bolelinligiň berk sütünini döredýär. Şeýle telekeçilerimiziň birnäçesi geçen hepdäniň içinde Arkadag Prezidentimiziň ak pata bermegi bilen, önümçilik desgalaryny — kämil ýyladyşhanalar toplumyny açdylar. Bu milli Liderimiziň Kararlarynyň esasynda durmuşa geçirilen döwrebaplyklardyr.

37750 tonna pomidor eksport edildi


«Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» ýylynyň üstünligi ondan öňki ýyl bilen deňeşdirilende, eksport möçberi 70 göterim artypdyr. Şu ýylyň geçen iki aýynyň içinde bolsa, 16 müň tonna ter pomidor beýleki döwletlere iberildi. Gök önümleri ösdürip ýetişdirmekde deňi-taýy bolmadyk ýyladyşhanalaryň açylyş dabarasynda hormatly Prezidentimiziň aýdan bu sözleri her birimiziň ýüregimize jüňk boldy. Şeýle sepgit döwletiň ykdysadyýetinde taryhy ösüş dälmi, eýsem?! Biz muny ozaldan bäri bereket eçilýän ýyladyşhanalaryň mysalynda aýdýarys. Üstümizdäki ýylyň 25-nji martynda ýurdumyzyň ähli welaýatynda açylyp, ulanylmaga berlen ýyladyşhanalaryň geljekde nähili ösüş getirjekdigi hakynda oýlananyňda bolsa, öňümizde belentden belent basgançaklaryň garaşýandygy kalbyňy biygtyýar buýsanç duýgularyna besleýär. Täze açylan Ahal welaýatynyň Kaka etrabyndaky ýyladyşhananyň 2000 tonna, Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabyndaky ýyladyşhananyň 875 tonna, Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy şäherindäki ýyladyşhananyň 500 tonna, Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabyndaky ýyladyşhananyň 1250 tonna, Lebap welaýatynyň Çärjew etrabyndaky ýyladyşhananyň 2125 tonna, Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndaky ýyladyşhananyň 2000 tonna ýyl boýunça önümlilik kuwwatlyklary bar. Jemi alanyňda, bir ýylda 8750 tonna pomidor öndüriler! Bu taryhy ösüş ahyry! Sözbaşyda görkezilen görkezijiniň artmagynda bu ýyladyşhanalaryň ähmiýetiniň örän uludygyny, ykdysadyýetimizde möhüm orun eýeleýändigini näçe beýan etseňem bärden gaýdýar. Şol gün hormatly Prezidentimiziň sowgat bermeginde ýyladyşhana hojalyklarynyň her biri täze «John Deere» tehnikalary bilen hem üpjün edildi.

Ilik-düwme sanlylaşdyrylan toplum


Ömür dowamlylygynda her bir ynsanyň ýüreginde müdimi möhürlenen belli bir günler, aýlar, ýyllar bolýar. Şol senelere aýratyn garaýyş bilen uly many berilýär. Bu ýaşaýşa bolan höwesi artdyryp, durmuşa aýratyn bir röwüş çaýýar. Ine, şeýle seneleri, ýatdan çykmajak günleri hormatly Prezidentimiz bize ýene bagyş etdi. Biziň durmuşymyzyň täsirliligini artdyrdy. Halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň yzygiderli ýokarlanýan şu pursatlarynda, merjen paýtagtymyz Aşgabadyň 140 ýyllyk baýramyna, şanly Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk toýuna barylýan günlerde ýurdumyzyň ümzügi diňe öňe bolup, ösüşlerden ösüşlere barýar. Käbir döwürler bolýar, bir taslamany durmuşa geçirmek üçin 10-12 ýyl gerek bolýar. Şeýle bir döwürler bolýar, 10-12 taslamany bir ýylda durmuşa geçirip bolýar. Biz nähili bagtly raýatlar! Biz taryhyň iň bagtly döwürleriniň birinde ýaşaýarys. Amala aşyrylýan iri taslamalar, açylyp, ulanylmaga berilýän döwrebap ýyladyşhanalar, çynlakaý oturyp pikirlenäýmeseň, barmak büküp sanardan çensiz kän. Çünki bu döwrüň öňbaşçysynyň — milli Liderimiziň bagt atly altyn açary bar. Bu açaryň halkymyzy bagta atarmakda açmaýan gapysy ýok.. Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Duşak şäherçesindäki ýyladyşhananyň açylyş dabarasy. Ýyladyşhana barylýan ýoluň ugrunda ýurdumyzyň telekeçileriniň öndürýän dürli önümleri sergilendirilipdir. Her biri ünsüňi özünde egleýän bol bereketleri synlap barşymyza «Oguz ýol» hojalyk jemgyýetiniň guran 8 gektardan ybarat bolan ýyladyşhanasynyň girelgesine bardyk. Gapylar awtomatik usulda açyldy. Içi ses-üýnsüz ýyladyşhananyň bosagasyndan ýaňy bir ätledik welin, ol göýä bizi garşylaýan ýaly batly güwwüldäp başlady. Onýança-da, hatar-hatar uzap gidýän pomidor şitilleriniň arasyndan çykan ýaş ýigit bize tarap ýöneldi. Ýanymyza gelip, «Hoş geldiňiz!» diýip, bizi mähirli garşylady we ol: — Bu sese aýyplaşmaweriň, ýyladyşhananyň ähli ýerinde duýujy datçikler oturdyldy. Önümçilik desgasynyň gapylary açylsa, goşmaça enjamlar işläp başlaýar. Ýyladyşhananyň içindäki durnukly ýylylygy, belli bir çyglylygy saklamak «onuň borjy» — diýip, bizi ýene-de birnäçe aýratynlyklar bilen tanyşdyrmaga durdy... Ýaş ýigit mamla! Hakykatdan hem, ýyladyşhananyň niresine seretseň, döwrebaplyklar mese-mälim gözüňe ilip dur. Awtomatik usulda dökün bilen suwy bir wagtda, kadaly berýän turbajyklar şitil düýplerine sünjülipdir. Haýsy ösümlik setirinde yzgaryň az ýa köplügi, haýsy pomidor şitiliniň ösüşi kadaly ýa-da pes — muny göni kompýuteriň monitory saňa aýan edip dur. Üçegi ynsan eli degmesiz ýyladyşhananyň içiniň we daşarynyň howasyna görä, özi açylyp-ýapylýar. Hasyly ýere düşürmezden, el güýji ulanmazdan, ýyladyşhananyň içinden çykarmak mümkinçiligi-de gurnalypdyr. Şeýlelikde, ýyladyşhananyň ýagdaýyna hünärmenler sanly kompýuteriň üsti bilen ähli gözegçiligi alyp barýarlar. Hormatly Prezidentimiziň ak pata bermegi bilen beýleki welaýatlarymyzda hem ulanyşa berlen ýyladyşhanalarda agzalan mümkinçilikleriň hemmesi bar. Bu döwlet Baştutanymyzyň sanly ulgam babatdaky başlangyjynyň şu günki şöhlelenmesidir.
Azat JEPBAROW,
BEREKETLI TOPRAK


dowamy

AJAÝYP ESERIŇ DIL BAÝLYGY

Milli Liderimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynda milli gymmatlygymyz bolan türkmen alabaýlary barada gymmatly maglumatlar berilýär. Gahryman Arkadagymyzyň bu kitaby türkmen diliniň gadymy sözleriniň işjeň ulanylandygy bilen tapawutlanýar. Eserdäki getirilýän maglumatlar özüniň akgynlylygy, sadadan çuň beýan edilmegi bilen kitabyň täsirini has-da artdyrýar. Şeýle-de, ajaýyp eser ösüp gelýän ýaş nesilleri watansöýüji, zähmetsöýer ruhda terbiýelemekde we milli gymmatlyklarymyzy hem-de ene dilimiziň gadymylygyny içgin öwretmekde wajyp ähmiýete eýedir. Gahryman Arkadagymyzyň jöwher paýhasyndan kemala gelen «Türkmen alabaýy» atly kitaby ýokary çeper mazmuny we gadymy türkmen sözlerine baýlygy bilen tapawutlanýan gymmatlykdyr. «Türkmen alabaýy» atly kitabyň «Dünýä abadanlyk nuruny saçsyn!» diýen bölüminde şeýle mysallar getirilýär: «...Ata-babalarymyz «wepalylyk», «batyrlyk», «merdanalyk», «edermenlik» manysyndaky ýüzlerçe jümläni aýdanlarynda hem bu sözlere aýratyn labyz, äheň, özboluşly söýgi beripdirler». Labyz — ýakymly, mylaýym äheňde çykýan ses, owaz. Äheň — 1.Heň, labyz; 2.Sazlaşma, owaz sazlaşygy, mylaýym; 3.Gepleýiş öwüşgini, mazmuny. Kitabyň «Ilkinji hem ynamdar syrdaş» bölüminde aşakdaky birnäçe mysallary görkezmek bolar: «Tebigata aňly-düşünjeli gatnaşygyň adamlara nähili uly öňegidişlikli gurbat berendigi mälim». Gurbat — adamyň güýç-kuwwaty, ragbaty, ysgyn-deramaty. Bölümiň 39-njy sahypasynda: «Yşk derdinden ýaňa halys egbarlan ýigit aşyk gyzynyň iň bolmanda jemalyny görmek umydy bilen öz ýetişdiren Akguş atly alabaýyny şol obanyň adamlaryna sowgat bermek kararyna gelýär». Egbarlamak — ebgarlamak — horlanmak, tapdan düşmek, haly gaçmak. Ýene şol sahypada: «Gökdäki dilegi ýerde gowşan ýigit wagtal-wagtal öz ýetişdiren alabaýynyň halyndan habar almaga baryp, magşugyny görmegiň hem ebeteýini tapypdyr». Ebeteý — bir hereketi, işi we ş.m. ýerine ýetirmek üçin başarnyk, usullylyk, ugur-ýoluny, tärini bilmek. Bölümiň 46-njy sahypasynda: «Eziz il-halkym! Siziň her biriňiziň edil haýsydyr bir sowalyň jogabyny tapmaga mübtela danyşment kişi ýaly bolup, irginsiz gözlegde bolmagyňyzyň adamzadyň rahat geljegi üçin möhümdigine pugta ynanýaryn». Mübtela — derdeser, başagaý, bagly, gümra. Danyşment — ylymly, bilimli, bilimdar, dilewar. Kişi — adam, ynsan. Bölümiň 47-nji sahypasynda: «Ir döwürler garry öýümiziň töwereginde ýaşaýan tapbiler gojalaryň biri alabaý itimiz hakynda: «Alabaýyň zandynda bar. Onuň özi bilýär näme etmelidigini» diýip aýdypdy». Tap — ýagdaý, hal, saglyk derejesi. Eseriň 89-njy sahypasynda: «Ýöne her bir taglymata özüň bolup, aňyňda saldarlap, pähimli çemeleşmegi başarmagyň lazymdyr». Lazym — derkar, zerur, gerek. Kitabyň 99-njy sahypasynda: «...Ýene-de şu pikiri aýtmak wajypdyr: taryhda halklaryň nirede we haýsy sebitlerde kemala gelendigini anyk kesgitlemek örän müşgil işdir». Müşgillik — müşgil ýagdaý, agyr ýagdaý, kynlyk, kynçylyk, müşgilçilik. 104-nji sahypada: «...Howp abanan wagtynda olaryň biri süriniň duşmanyny gaýtarýar, beýleki biri süriniň tazygmagyna ýol bermeýär, üçünji biri beýlekilere näme kömek etmeli bolsa, gaýym durýar». Tazykmak — ürküp gaçmak, ürküp baş bermän gitmek, ürküp, gaçyp gitmek. 106-njy sahypada: «...Gumuň içinde, çola bir öýe baran myhman, çala ardynjyraýar-da, öýüň serpigini galdyrýar». Serpik — gara öýüň tüýnüginiň üstüne ýapylýan keçe, serpme. 108-nji sahypada: «...Alabaýyň destgir, ýagny elden tutan, kömekçi, ýardam beriji hökmündäki başarnygy ýurdumyzyň bilim hem-de saglygy goraýyş edaralarynda göz öňünde tutulsa, maksadalaýyk bolar diýip pikir edýärin». Dest — el, gol. Ýene şol sahypada: «Alabaý itleriniň batyllara ýolgörkeziji bolup bilýändigi hakynda hem aýdylýar». Batyl — görmekden mahrum, kör. 132-nji sahypada: «...Alabaýyň mähnet uly kellesi, öküziňki ýaly aýaklary, dolmuş göwresi hakynda ýazyjylar ýazýarlar». Mähnet — örän ullakan, gabarasy uly, ägirt uly, äpet. 144-nji sahypada: «...Ine, şu gürrüňleriň magadyna ýetmek üçin, alabaýy janly muzeýdäki ýolbarsyň ýanyna eltipdirler diýip eşidipdim». Magat — anyk, açyk, äşgär. 149-njy sahypada: «Iti gylyksyz, ili biliksiz» diýen nakyl alabaýyň häsiýetiniň adamkärçiligiň çelgisine laýyk gelýändigini kemsiz aýan edýär». Çelgi — ýolsuz ýerlerde azaşmazlyk üçin goýulýan ýol görkeziji bellikler. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly ajaýyp eseri ýaş nesillere diňe bir alabaý itleriniň we olaryň umumy gurluş aýratynlyklarynyň manysyny öwrenmek üçin däl-de, eýsem, şol eseriň üsti bilen türkmen dilimiziň gadymy sözleriniň irki döwürlerde ulanylyşyna we many-mazmunyna içgin düşünmek üçin hem gymmatly gollanmadyr.
Saparmyrat ANNAMUHAMMEDOW,
S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň mugallymy.


dowamy

Туркменский сельскохозяйственный университет осваивает преподавание на английском

Интересную инициативу внедрили в образовательный процесс в Туркменском сельскохозяйственном университете – с некоторых пор отдельные занятия по специальностям проходят полностью на английском языке. Это сделано и в поддержку изучения иностранных языков туркменскими студентами в целом, и для более глубокого вовлечения будущих профессионалов в мир международной научной и отраслевой информации. Занятия на английском проходят по таким направлениям, как ветеринария, текстильное производство, экономика сельского хозяйства, пищевая промышленность, гидромелиорация, механизация сельскохозяйственной отрасли, агрономия и экология. Это помогает студентам лучше разбираться в международной терминологии, понимать отличия формулировок и значения ряда терминов, что в будущем послужит их более эффективному общению с зарубежными коллегами. Перед тем, как ввести англоязычные занятия, преподаватели вуза сами прошли специальные языковые курсы в течение нескольких лет и отлично справились с довольно сложной задачей. Одна из главных целей этого проекта — соответствие отечественных вузов мировым стандартам образования и содействие их внесению в мировые университетские рейтинги. Для закрепления результатов и стимулирования дальнейшего процесса в этом направлении в ТСХУ проводятся Недели английского языка и различные конкурсы. Недавно состоялся очередной конкурс презентаций, когда свою специальность представляли сами преподаватели. В конкурсе приняли участие 44 преподавателя, а их уровень английского оценивали специалисты из Туркменского национального института мировых языков имени Д.Азади и Международного университета гуманитарных наук и развития. Принималось во внимание также использование современных методов преподавания, доходчивость учебного материала для аудитории и общее содержание презентаций. В апреле уже планируется провести подобный конкурс среди студентов, которые вместе со своими преподавателями с огромным энтузиазмом сейчас готовятся к этому испытанию.
Курбан КАСЫМОВ


dowamy

Nowruz geldi Arkadagly ilime

Tebigata täzeden jan berip, Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany ýylynda, Garaşsyz Diýarymyza mübärek gadamlaryny basyp gelen bahar pasly toý-baýrama baý pasyllaryň biridir. Dabaraly tutulýan şol toý-baýramlaryň iň gadymylarynyň biri-de, Nowruz baýramydyr. Halkara derejesinde bellenip geçilýän Nowruz baýramçylygy öz gözbaşyny müňýyllyklardan alyp gaýdýar we dünýäniň birnäçe döwletlerinde bellenilip geçilýär. Taryhçy alymlaryň bellemegine görä, Nowruz Gündogarda biziň eýýamymyzdan öňki döwürlerden bäri halk arasynda ýörgünli bolupdyr. Nowruz “now” – “täze”, “ruz” – “gün” diýmegi aňladyp, “Täze gün” manysyna eýedir, ýagny täzeden janlanyşyň başlanýandygyny aňladýar. Gadym döwürlerde adamlar nowruz gününde şaman oduny ýakyp, onuň üstünden böküpdirler. Olar şeýle etmek bilen, adamlaryň arasynda agzalalyk döredýän, gaharyň-gazabyň we öýke-kinäniň, şeriň eýesi bolan al-arwahdyr, jynlary kowupdyrlar. Şol gün öýkeläniň öýkesi ýazylypdyr. Adamlar dogan-garyndaşlaryna, goňşy-golamlaryna, ýakyn-ýadyna görme-görşe barypdyrlar. Naz-nygmatly desterhanlar giňden ýazylyp, dürli tagamlar taýýarlanylyp, birek-birege hödür-kerem edilipdir. Toý saçagynyň başyna jemlenen märeke Täze ýylyň bereketli, rysgally ýyl bolmagyny arzuw edipdirler. Ylaýta-da, ýaşlar köpçülikleýin aýdym aýdypdyrlar, şygyr okapdyrlar, dürli milli oýunlary ýerine ýetiripdirler. Häzirki ajaýyp döwrümizde hem “Nowruz “ baýramyny ähli Gündogaryň halklary bilen bir hatarda türkmen halky hem her ýylyň 21-22-nji martynda uly dabara, şatlyk-şowhun bilen belläp geçýärler. Eždatlarymyzyň bu senäni Täze ýylyň birinji güni hökmünde bellemeginiň iň täsin galdyryjy ýeri-de, şol gün gije bilen gündiziň uzynlygynyň deňleşmegidir. Olaryň ýörite ulgamlaşdyrylan, ýagny bir galyba salnyp tertipleşdirilen milli senenamalary bolupdyr. Müneçjimler ýyldyzlar toplumynyň ýerleşişi boýunça müçenamalary düzüpdirler. Muňa mysal edip “Şemsi” ýyl hasabyny getirse bolar. Şemsi sözi ýyl diýmegi aňladýar, bu ýyl hasaby Hamal aýynda, ýagny 22-nji martdan başlanýar.Taryhy maglumatlara görä türkmen çomrylary şemsi kalendary boýunça ekerançylyk işlerini alyp barypdyrlar. Şeýle-de çarwalar bolsa ýazlaga çykypdyrlar. Bu bolsa ata-babalarymyzyň atmosfera, ekologiýa, astronomiýa ýaly tebigy ylymlardan baş çykaryp bilen zehinli adamlar bolandygyna aýdyň güwä geçýär. Nowruzda bugdaý maýsasyndan taýýarlanan semeniniň birek-birege hödür edilmeginiň hem aýratyn manysy bar. Ýörite taýýarlanylýan semeniniň özboluşly süýjümtik tagamy bar. Munuň özi her bir ynsanyň bir-biri bilen süýjülikde, agzybirlikde gatnaşmak baradaky meýilleriniň nyşany bolup durýar. Nowruz hakda, il-güniň garagyşdan sag-aman çykyp, täze gelen ýyla uly umyt, ak arzuw besländigi “Ýylyň gelşi Nowruzyndan belli”, “Nowruzdan soň gyş bolmaz, mizandan soň – ýaz” we “Nowruz geçiň şahyny ezse, hasyla garaş” diýen nakyllarda teswirlenýär. Aksakal gojalar ol döwüre “togsan dolup ýere ýyly giren wagty” diýip at berýärler. Ýene-de “Nowruzyň gaýynda, togsanyň haý-haýynda” diýen nakylam bar. Elbetde, Nowruz bilen bagly rowaýatlar, aýdymlar, aýtgylar barmak basyp sanardan kän. Olaryň ýaş nesli milli ruhda terbiýelemekde ähmiýeti örän uludyr. Umuman, Gündogar halklarynyň arasynda Täze ýylyň ilkinji güni hasaplanýan Nowruz dostlugyň, agzybirligiň toýudyr, şeýle hem täze-täze arzuwlara ruhlandyryjy ajaýyp baýramdyr. “Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany ” ýylynyň esasy aýratynlygy Bahar paslynyň mylaýym ýyly howasynyň ýylamagynyň öňkülerden ir gelmegi, ygalyň köp ýagmagy aýdyň mysalydyr.Täze oba hojakyk ýylynda ýere atan tohumyňyz müňläbersin ezber babadaýhanlarymyz! Biz milli däp-dessurlarymyza uly sarpa goýýan hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe her bir güni üstünliklere beslenýän eziz Diýarymyzyň ösüşlerine buýsanýan mähriban halkymyzy Nowruz baýramy bilen tüýs ýürekden gutlaýarys!
Hemra Kakajanow
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň uly mugallymy


dowamy

Kiwi agajyny ösdürip ýetişdirmek meýilleşdirilýär

Ata Watanymyzda dürli ösümlikeri ösdürip ýetişdirmäge, olardan datly miwedir ir-iýmişleri we gök-bakja ekin önümlerini almaga uly mümkinçilikler bar. Şoňa görä-de, biziň tebigatymyzyň ýabany ösümlik dünýäsi hem örän köpdürlüligi bilen tapawutlanýar. Ygally ýyllarda bahar aýlary dagetek düzlüklerinde, çöllük we sähra meýdanlarynda ýuwa ösümliginiň agdyklyk etmegi soganyň mekanydygyny aňlatsa, türşegiň bolmagy gawunyň, garpyzyň, ýabany sülebaşyň bolmagy süläniň, arpagan bolsa arpanyň, bugdaýyň ýabany görnüşleriniň bolmagy ak bugdaýyň watanydygyny ýene bir gezek subut edýär. Şeýle hem eziz Diýarymyz özge ýerlerde gaýtalanmaýan dürli görnüşdäki ir-iýmişleriň, şirindenşeker miweleriň watanydyr. Mähriban ene topragymyzda öz Watanymyza mahsus bolan ekinlerden başga-da, gaýry ýurtlardan getirilip ekilýän, asla toprak-howa şertleri düýbünden başga bolan pürli agaçlar — eldar sosnasyny, možžewelnik, kiparis we tuýa arçasy ýaly agaçlaryň tohumyny ýygnamak, olary ösdürip ýetişdirmek tärlerini işläp düzmek ýa-da ozal ýabany ösýän meýdan ekinleri bolan türkmen arçasyny, ak sazagy, gyzyl gülälegi, üzärligi, göýüli ekerançylyk medeniýetine salmakda uly işler geçirilýär. Lebap welaýatynyň çäginde ösdürilip ýetişdirilýän, watany Gündogar Aziýa bolan Pawloniýa agajyny muňa mysal getirmek bolar. Bu agaç köp kislorod bölüp çykarmak bilen, howany arassalaýar we ýeňil gurluşyk senagaty üçin çig mal bolup hyzmat edýär. Mundan başga-da, welaýatyň çäginde gawun agajynyň birnäçe ýyldan bäri hasyly alnyp gelinýär. Miweli agaçlar dagetek eňňitlerinde damja usuly bilen suwarylýar. Günüň göni şöhlesinden we guşlardan goramak üçin tor bilen örtülen bag görnüşlerinden hasyl alyp başladylar. Ýyladyşhanalarda ozaldan meşhurlyga eýe bolan limondyr greýfrut agaçlary we dürli görnüşli kömelekler (şampinýon, weşanki), pomidor, hyýar, süýji burç, badamjan, ýertudanasy giňden ösdürilip ýetişdirilýär. Ýyladyşhanalarda ösümlikleri sortuna laýyklykda ösdürip ýetişdirmegiň tärleri (gidroponika, dökünleri suw bilen bermek we ş.m.) ulanylýar. Geljekde oba hojalyk özgertmeleriniň çäginde türkmen telekeçileriniň kiwi agajyny ösdürip ýetişdirmegi, ýer hozunyň (arahis) gerimini giňeltmegi meýilleşdirýändikleri begendiriji habarlaryň biridir.
Muhammetmyrat HOJAMUHAMMEDOW
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň mugallymy


dowamy

ÝURDUMYZDA 2 MÜŇ 100 TONNA PILE ÖNDÜRILER

12-nji martda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sanly ulgam arkalyTürkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi. Onda döwlet durmuşyna degişli möhüm meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy we käbir resminamalaryň taslamalaryna garaldy. Mejlisiň dowamynda Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary E.Orazgeldiýewe söz berildi. Wise-premýer ýurdumyzyň ekerançylyk meýdanlarynda alnyp barylýan möwsümleýin oba hojalyk işleri, azyk bolçulygyny üpjün etmek maksady bilen durmuşa geçirilýän çäreler barada hasabat berdi. Şu günler ýurdumyzyň ak ekin meýdanlarynda ideg işleri, mineral dökünler bilen iýmitlendirmek, ösüş suwuny tutmak agrotehniki kadalara laýyklykda alnyp barylýar. Halkymyzy dürli görnüşli gök önümler bilen üpjün etmek boýunça zerur çäreler görülýär. Gök ekinlere, şol sanda irki ýeralma we sogana degişli ideg işleri dowam edýär. Şol bir wagtyň özünde beýleki gök we bakja ekinlerini öz wagtynda ekmek üçin degişli işler alnyp barylýar. Şeýle hem wise-premýer pile öndürmek möwsümine görülýän taýýarlyk işleri barada hasabat berdi. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyzyň garamagyna degişli Kararyň taslamasy hödürlenildi. Oňa laýyklykda, Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrligi tarapyndan welaýatlaryň häkimlikleri bilen pile öndürmek boýunça şertnamalary baglaşmak hem¬de ýurdumyzyň daýhan birleşiklerini we beýleki pile öndürijilerini ýüpek gurçugynyň ýokary hilli tohumlary bilen üpjün etmek meýilleşdirilýär. Şu ýyl ýurdumyz boýunça 2 müň 100 tonna pile öndürmek göz öňünde tutulýar. Hormatly Prezidentimiz hasabaty diňläp, ýurdumyzda azyk bolçulygyny berkitmek, ilaty ter gök we bakja hem¬de özümizde öndürilen beýleki oba hojalyk önümleri bilen üpjün etmek boýunça öňde durýan wezipeleriň üstünlikli ýerine ýetirilmeginiň wajypdygyna ünsi çekdi. Şeýle hem milli Liderimiz ak ekinlere edilýän ideg işleriniň ýokary hil derejesine laýyk gelmelidigini, gowaça ekişine toplumla¬ ýyn esasda taýýarlyk görülmelidigini belledi. Munuň özi bugdaýdan we «ak altyndan» bol hasyl almakda möhüm ähmiýete eýedir. Döwlet Baştutanymyz öňde durýan wezipeleri üstünlikli ýerine ýetirmek üçin obasenagat toplumynyň ösüşine, ýer serişdelerinden rejeli peýdalanmak meselelerine ylmy taýdan esaslandyrylan usullar arkaly çemeleşilmelidigini, iş ýüzünde täzeçil tehnologiýalaryň işjeň herekete girizilmelidigini belläp, bu babatda wise¬premýere anyk görkezmeleri berdi. Hormatly Prezidentimiz 2021¬nji ýylda pile öndürmek hakyndaky Karara gol çekip, ony elektron resminama dolanyşygy arkaly wise¬premýere iberdi we ýüpekçi¬kärendeçileriň dokma toplumy üçin gymmatly çig maly taýýarlamak boýunça şertnamalaýyn borçnamalaryny üstünlikli ýerine ýetirmekleri üçin ähli zerur şertleri döretmegi tabşyrdy. Mejlisde döwlet durmuşynyň beýleki birnäçe möhüm meselelerine hem garaldy we olar boýunça degişli çözgütler kabul edildi.
«Bereketli toprak»


dowamy

Milli gymmatlygymyzyň şanyna uly toý tutular

Halkymyzyň arasynda aýdylýan “It geldi, gut geldi”, “Itim-gutum” diýen jümleler türkmenleriň alabaý itlerini durmuşymyzyň aýrylmaz bölegine öwrendiklerini alamatlandyrýar. Milli Liderimiziň tagallalary bilen döredilen Halkara «Türkmen alabaý itleri» assosiasiýasy häzirki döwürde dünýäde uly gyzyklanma eýe bolan, daş keşbi we özüni alyp barşy bilen beýleki tohum itlerden has tapawutlanýan alabaýlaryň müňýyllyklardan gelýän şöhratly ýoluny dowam etdirip, nesilden¬nesle geçirmeginde möhüm ähmiýete eýedir. Ahal welaýatynyň Akbugdaý etrabynyň çäginde döredilen “Türkmen alabaý itleri” hojalyk jemgyýetiniň binalar toplumynda we «Weterinariýa» bejerişhanasynda mälim bolşy ýaly, dürli ýaşdaky itleriň onlarçasy saklanylýar. Bu ugurdaky işleriň ählisi ylmy esasda alnyp barylýar. Hormatly Prezidentimiziň jöwher paýhasyndan we ýiti zehininden dörän, öz halkyna 2019¬njy ýylyň sentýabrynda, Halk Maslahatynyň öňüsyrasynda sowgat eden «Türkmen alabaýy» atly ajaýyp kitaby hünärmenlere, alymlara gollanma bolup hyzmat edýär. Türkmenistanyň çäklerinde Altyndepede, Goňurdepede, Nusaýda geçirilen gazuw¬agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan arheologiýa tapyndylary alabaýlaryň tohumlarynyň iň gadymylarynyň biridigini tassyklaýar. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda türkmen alabaýynyň dünýädäki şan¬şöhratyny has¬da belende galdyrmak we milli itşynaslygy ösdürmek hem¬de kämilleşdirmek maksady bilen, Türkmen alabaýynyň baýramyny döretmek we ony Türkmen bedewiniň milli baýramy bilen bilelikde her ýylyň aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde bellemek barada, şeýle¬de itşynaslary sylaglamak maksady bilen, hormatly atlary döretmek hakynda hem¬de «Ýylyň türkmen edermen alabaýy» medalyny döretmek hakynda kabul eden resminamalary türkmen alabaýyna, itşynaslara goýulýan sarpany aňladýar. Aşgabat şäheriniň Olimpiýa şäherçesiniň «Sport» myhmanhanasynyň mejlisler zalynda geçirilen hoşallyk maslahatynda çykyş eden alymlar, hünärmenler, mugallymlar we hususy itşynaslar döredilip berilýän mümkinçilikler üçin Gahryman Arkadagymyza özleriniň hoşallyklaryny bildirmek bilen, bu ugurda janypkeşlikli zähmet çekjekdiklerini, munuň üçin bolsa ähli şertleriň döredilendigini uly buýsanç bilen aýtdylar. Alabaýlaryň gözellik bäsleşiginiň we päsgelçilikden geçmek boýunça türkmen alabaýlarynyň arasynda geçiriljek bäsleşikler, itşynaslara dakyljak hormatly atlar, ýeňiji alabaýlara dakyljak medallar olaryň geljekde has¬da kämilleşmeginde, dürli gulluklarda ulanyp boljak mümkinçiliklerini has¬da giňelder, itşynaslaryň, alabaýlaryň janköýerleriniň sanyny köpelder. Milli itşynaslygy ösdürmekde we kämilleşdirmekde giň mümkinçilikleri döredip berýän hormatly Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak, belent başy aman bolsun!
Italmaz SAPARLYÝEW
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň kafedra müdiri, professor


dowamy

HALK DÖREDIJILIK ESERLERINDE TÜRKMEN ALABAÝYNYŇ KEŞBINIŇ ŞÖHLELENIŞI

Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary bilen Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe milli gymmatlyklarymyza uly üns berilýär. Häzirki wagtda ýurdumyzda umumadamzat gymmatlygynyň aýrylmaz bölegine öwrülen, geljekki nesiller üçin taryhy-milli gymmatlyklarymyzy gorap saklamaga gönükdirilen uly işler amala aşyrylýar. Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary esasynda häzirki wagtda ýurdumyz tutuş dünýäde umumadamzat medeni gymmatlyklaryň iň köp saklanyp galan ojagy hökmünde tanalýar. Türkmen halky ençeme ýüzýyllyklaryň dowamynda maldarçylyk, ekerançylyk, senetçilik bilen meşgullanyp, bu ugurda dünýä nusgalyk işleri bitiripdirler. Ýabany haýwanlary eldekileşdiripdirler we olary hojalyk işlerinde giňden peýdalanypdyrlar. Tebigat, ösümlik we haýwanat dünýäsi bilen sazlaşykly ýaşaýşy ýola goýmagy abadan hem eşretli durmuşyň rowaçlanmagyna itergi beripdir. Şeýlelikde, türkmen halky ahalteke bedewleriniň ajaýyp nusgasyny, arwana düýesini, saryja goýnuny, alabaý itini ösdürip ýetişdiripdir, dünýä nusgalyk halylary şan-şöhrata eýe bolupdyr. Türkmenleriň asyrlar boýy kämilleşdirip, sungat derejesine ýetiren milli gymmatlyklarynyň biri-de, türkmen alabaýlarydyr. Gahryman Arkadagymyzyň milli taryhy-medeni gymmatlygyny açyp görkezýän “Türkmen alabaýy” atly kitabydyr. Hormatly Prezidentimiz bu kitabynda: “Alabaý – biziň milli buýsanjymyz. Alabaý biziň Watanymyzyň baýlygy. Ol biziň ata-babalarymyzyň döreden milli gymmatlygy. Ony gorap saklamak, ähli ajaýyplygy bilen geljek nesillere ýetirmek biziň borjumyz” diýip belleýär. Hormatly Prezidentimiziň bu kitabynda: “Ata-babalarymyzyň ýaşaýşynda özboluşly orun eýelän alabaý itleri gadymyýetiň tümligini aşyp şu döwre geldiler” diýip örän jaýdar belleýşi ýaly, türkmen alabaýlary özüniň döreýiş taryhyny gadymy döwürlerden alyp gaýdýar. Alymlaryň çaklamalaryna görä, türkmen alabaýlary ençeme müň ýyl mundan öň emele gelipdir. Altyndepeden dört müň ýyl mundan ozal jaýlanan alabaýyň ystyhanynyň, Jeýtun ýadygärliginden miladydan öňki bäşinji müňýyllyga degişli bolan türkmen alabaýynyň şekilleriniň tapylmagy, Nusaýdan alabaýyň keşbi şekillendirilen ritonlaryň, ýagny şabadalaryň tapylmagy hem onuň dörän döwrüniň gözbaşyny irki döwürlerden alyp gaýdýandygyny we halkymyzyň alabaý itine aýratyn sarpa goýup gelendigini tassyklaýar. Alabaýlaryň döreýiş taryhynyň gadymy bolşy ýaly, bu itler özüniň batyrlygy, gaýduwsyzlygy, asyllylygy bilen halk döredijilik eserlerinde hem özüniň şöhlelenmesini tapmagy başarypdyr. Ata-babalarymyz it bilen baglanyşykly “It geldi – gut geldi”, “Itiň agzy ala bolsa-da, möjek görende biriger”, “Iti bolmadygyň ýalagy bolmaz”, “Itiň yzynda bol, atyň öňünde”, “Goýnuň ýüňi – düşek, itiňki – guşak”, “Açyk gapydan it bakar”, “Adyl sakçylygy goýun itinden öwren”, “Är dogan ýerini küýsär, it – doýan ýerini”, “Ýolda azaşsaň, it üýren tarapa git” diýen ençeme ajaýyp nakyllary döredipdirler. Nakyllaryň döreýiş gözbaşynda bolsa haýsydyr bir waka, rowaýat, tymsal, erteki, hekaýat ýatyr. Gahryman Arkadagymyz “Türkmen alabaýy” atly kitabynda hem alabaý bilen baglanyşykly birnäçe nakyllaryň döreýiş taryhy bilen bagly rowaýatlary mysal getirýär: “Aýdyşlaryna görä, bir dananyň gapysynda mydama gazany gaýnap duranmyş. Bir günem onuň lasyrdap, töwerege ýakymly tagam ysyny saçýan gazanyny iti gelip haraplap gidýär. Adamlar gatyrganyşýarlar. Nahary ondan soň iýip boljakmy?! Azabyň reýgan bolmagy bähbide ýorulsa-da, birbada gynandyrýar. “It guşuň paýy bolsun” diýip, gazandaky nahary dökýärler welin, gazana zäherli ýylanyň düşeni aýdyň bolýar duruberýär. “Piriň itini hem bihal görme!” diýen aýtgy şonda döräpdir diýýärler”diýip belleýär. Gahryman Arkadagymyzyň kitabynda: “Türkmen iti üşände burnundan üşeýär. Ana, şol burun ýyly saklanylsa welin, onuň hüşgärligi, saklygy juda azalýar. Şonuň üçin hem sak, hüşgär bolsun diýen niýet bilen türkmen itleriniň guýrugy kesilýär. Seýle-de haýwanlarda guýruk dolandyrjynyň hyzmatyny ýerine ýetirýän eken. Tilkini göz öňüne getirip göräýiň. Uzyn guýrukly. Ylganda göni gitmän, sapalak atyp barýandyr. Şonuň üçin itleriň guýruklarynyň kesilmegi birbada iki hyzmaty, bir-ä – hüşgärligi, duýgurlygy, birem – ylganda edil ok ýaly atylyp, göni gidip bilmek hyzmatyny ýerine ýetirýär”. Türkmen halkynda “It burnundan üşär” diýen nakylyň döremegi şundan gelip çykýar. Alabaýlaryň batyrlygy, gaýduwsyzlygy hakynda birnäçe rowaýatlar döräpdir. Gahryman Arkadagymyz “Türkmen alabaýy” atly kitabynda alabaýlar hakynda birnäçe rowaýatlary getirýär. Şol rowaýatlaryň biri-de “Oguznama” dessanyndaky Gara Barak atly it baradaky gyzykly setirlerdir: “Bir gün ähli janly-jandaryň diline düşünýän Duman han öz itiniň möjekler bilen eden gürrüňüni diňläpdir. Möjekler öz aralarynda agşam sürä çozmak barada maslahatlaşypdyrlar. Duman hanyň Gara Barak atly iti olara: “Eger han maňa goýnuň gyzgyn guýruk ýagyny berse, siziň hiç biriňiz ýekeje guza-da penjäňizi uzadyp bilmez ýaly ederdim” diýip, jogap beripdir. Duman han gazanda gaýnap duran guýruk ýagyny alyp, itiniň öňüne oklapdyr. Onuň ýanyndaky egindeşleri bu ýagdaýyň sebäbini soranlarynda, ol “Eger kimdir birine ýagşylyk etjek bolsaň, ilki itiňden başla, eger it gamgyn bolmasa, biz hem gamgyn bolmarys diýipdirler. Şonuň üçinem itime guýruk berdim” diýip, jogap beripdir. Gije möjekler sürä çozupdyr. Gara Barak goýunlary bir jülgä gabap, ýeke özi möjekler bilen söweşe giripdir. Olaryň sürüni parçalamagyna ýol bermändir”. Bu rowaýatda hem ite guýruk ýagynyň berilmeginiň sebäbini Gahryman Arkadagymyz “Türkmen Alabaýy” atly kitabynda: “Möjegiň gany itiň dişlerine degse, itiň dişleri dökülýär” diýen gürrüňe görä, itiň dişleriniň dökülmezligi üçin goýnuň guýruk ýagy bilen naharlamak däbi ata-babadan gelýän eken” diýlip belleýär. Bu kitapda Gündogaryň beýik danasy Jelaleddin Rumynyň “Mesnewi” diwanyndan “Baraýsaň sen tötänden gapysyndan türkmeniň, işiginde itiniň ýatandygyny görersiň” diýen ajaýyp dürdäne setirler mysal getirilýär. Şu setirleriň özi hem taryhda her bir türkmen ojagynda alabaýyň bolandygyny tassyklaýar. Türkmen halkyndaky batyrlyk, gaýduwsyzlyk, edermenlik, asyllylyk ýaly ajaýyp häsiýetler türkmen alabaýlarynda jemlenendir. Alabaýynyň zandynda bar gowy gylyk-häsiýetleri nesilden-nesle geçip gelýän häsiýetleridir.
Akynýaz SAPARGELDIÝEW
Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Aziýanyň merjeni sen- AŞGABAT

Hormatly Arkadagymyzyň baştutanlygynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe diýarymyzda binagärlik-gurluşyk pudagynyň döwrebap, milli aýratynlykda ösdürilmegine aýratyn üns berilýär. Milli Lidermiziň parasatly we öňdengörüjilikli ýolbaşçylygynda döwrebap ýaşaýyş-durmuş önümçilik maksatly desgalaryň gurluşygy ýokary depginler bilen alnyp barylýar. Gurulýan binalaryň ýokary hil derejesinde bolmagyna uly ähmiýet berilýär. Şoňa laýyklykda diňe bir Aşgabat şäherimizde däl-de eýsem ýurdumyzyň welaýatlarynda raýatlarymyz üçin oňaýly jaýlar we döwrebap durmuş maksatly binalar yzygiderli gurulýar. Ýurdumyzyň binagärlik gurluşyk pudagynda ýetilen belent sepgitleri merjen paýtagtymyzy mysalynda görmek bolýar. Bu günki günde şäherimiz Aşgabatda belent binalar, täze ýaşaýyş jaý toplumlary “Sebitiň binagärlik merjeni” diýip atlandyrylýan ak mermerli paýtagtymyzyň ajaýyp öwüşginidir. Gözümiziň alnynda gözelleşýän, gül açýan ak şäherimiz Aşgabat dünýäniň owadan, ekologik taýdan arassa ýaşamak we dynç almak üçin amatly şäherleriň hatarynda öz mynasyp ornuny tapdy. Hormatly Prezidentimiz binagärlik gurluşyk pudagynyň döwrebap ösdürilmeginiň kanunçylyk-hukuk binýadyna aýratyn üns berýär. Bu babatda 2015-nji ýylyň awgust aýynda “Şähergurluşyk işi hakynda”, 2017-nji ýylyň fewral aýynda bolsa “Binagärlik işi hakynda” Türkmenistanyň kanunlary kabul edildi.Ol kanunlar binagärlik, şähergurluşyk işleriniň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny düzýär. Raýatlaryň ýaşaýşynyň, amatly gurşawynyň emele getirilmegine, binalaryň, desgalaryň we olaryň toplumlarynyň estetik täsirliliginiň, ygtybarlylygynyň gazanylmagyna gönükdirilendir. Ýurdumyzyň binagärlik-gurluşyk pudagynda daşary ýurt kompaniýalary bilen işjeň hyzmatdaşlyk gatnaşyklary alnyp barylýar. Hormatly Arkadagymyz “Türkmen telekeçileri ýurduň altyn gaznasydyr” diýip belläp geçýär. Şonuň esasynda türkmen telekeçilerine we işewürlerine döredýän giň mümkinçilikleriniň esasynda bu ugurda hususy kompaniýalaryň alyp barýan nusgalyk işleri öwgä mynasypdyr. Olaryň hatarynda “Ojar Aziýa”, “Beýik bina”, “Ajaýyp bina” beýleki hususy kompaniýalar paýtagtymyzda we welaýatlarda ýaşaýyş durmuş we önümçilik desgalarynyň birnäçesini gurup ulanmaga berdiler. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň ikinji mejlisinde Hormatly Prezidentimiz eden taryhy çykyşynda sözlän sözünde:”Aşgabat şäherini abadanlaşdyrmak boýunça hem uly işler amala aşyryldy. Nesip bolsa, ýene-de sanlyja ýyldan paýtagtymyzyň demirgazyk böleginde täze, häzirki zaman şäherini gurarys. Bu şäher döwrebap ýaşaýyş jaýlaryny, medeni-durmuş desgalaryny öz içine alýar. Şeýle hem bu ýerde işewürlik ýa-da dynç alyş ulgamlaryna bildirilýän talaplara laýyk gelýän innowasion we ýokary tehnologiýaly edaralar ýerleşer” diýip belledi. Bu “Şäher içinde şäher” ýörelgesi boýunça taslanylýan “Aşgabat-sity” adyna eýe bolan täze şäheriň hödürlenen taslamasynda 200-den gowrak binany öz içine alýan ägirt uly toplumy gurmaga bölünip berlen ýeriň umumy meýdany 744 gektara barabardyr. Dürli belentlikdäki – 12 gatdan 35 gata çenli diňe ýaşaýyş jaýlarynyň 180-sini, şolardaky öýleriň 17 müň 836 sanysyny, dolandyryş binalarynyň, hyzmat ulgamynyň edaralarynyň, medeniýet merkezleriniň, ýokary okuw mekdepleriniň hem-de beýleki durmuş maksatly desgalaryň toplumyny özünde jemleýän täze şäher peýda bolup, Gahryman Arkadagymyzyň ýolbaşçylygynda, ýakyn ýyllarda Aşgabadyň demirgazyk bölegini bezär. Ak şäherimiz Aşgabat bilimler ýurdy hökmünde hem diňe bir sebitde däl-de, eýsem dünýäde tanalýar. Gurmak, döretmek babatda taryhda yz galdyran türkmen halkynyň paýtagtynyň bu günki gün milli röwüşli binagärlik gurluşy ýer ýüzünde uly gyzyklanma döredýär. Gahryman Arkadagymyzyň belleýşi ýaly, ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmäge gönükdirilen maksatnama laýyklykda, 2019-2025-nji ýyllarda umumy bahasy 3,5 milliard manat bolan 205 sany umumy bilim berýän mekdebi, şeýle hem umumy bahasy 1,5 milliard manat bolan 165 sany mekdebe çenli çagalar edarasyny gurmagy göz öňünde tutulýar. Hormatly Prezidentimiz şu ýylyň 24-nji fewralynda Aşgabadyň 140 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görmek hem-de ony mundan beýläk-de ösdürmek meselelerine bagyşlanan maslahat geçirdi. Onda Aşgabadyň ýurdumyzyň baş şäherini dünýäniň iň gözel we abadanlaşdyrylan şäherleriň birine öwürmek boýunça anyk wezipeleri öňde goýdy. Bu baýramçylyk türkmen halkymyzyň gatnaşmagynda uly dabaralara, aýdym-sazlara beslenip geçiler. Hormatly Prezidentimiziň paýtagtymyzy gülzarlyga, bagy-bossanlyga beslemek, seýilgähleriň, baglaryň sanyny köpeltmek baradaky tagallalary bilen ak şäherimiziň ekologiýa gurşawy günsaýyn gözelleşýär. Öz halkyna, ata Watanymyzyň tebigatyny ýürekden eziz görýän Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde ýurdumyzyň baş şäheriniň abadanlaşdyrylmagyna, şäher gurşawynyň ekologiýa derejesiniň yzygiderli ýokarlandyrylmagyna uly üns berilýär.Ýurdumyzyň ilatynyň döwrebap ýaşamagy, döredijilikli zähmet çekmegi üçin amatly daşky gurşawy we şertleri döretmek, göwnejaý dynç almak babatda ähli şertler döredilýär. Gurulýan we gurlup ulanmaga berilýän durmuş maksatly binalaryň töweregini abadanlaşdyrmak, dürli görnüşli bezeg baglary, ajaýyp gülleri ekmekligiň ähmiýeti örän uludyr.
Baýramgylyç Orazgeldiýew
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Gidromeliorasiýa fakultetiniň Oba hojalyk meliorasiýalary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Насколько важно минеральное питание для повышения урожайности?

Туркменский сельскохозяйственный университет стал площадкой для очередной встречи представителей вуза, аграриев и предпринимателей страны, на которой обсуждались актуальные вопросы сельского хозяйства. Встречи в таком формате проходят каждую субботу, на них рассматривают и анализируют предложения, призванные поддержать сельхозпроизводителей и укрепить продовольственную безопасность страны. Основные вопросы нынешней встречи – понимание роли минеральных удобрений в жизни растений, их важности для повышения урожайности, улучшение показателей с рациональным использованием NPK (азот, фосфор, калий), повышение плодородия почв. Учредитель ХО «Тама агро» Керим Акмаммедов, выступив с докладом, ознакомил участников с производимой продукцией – сложными и комплексными удобрениями для питания важнейших сельскохозяйственных культур . Предприятие специализируется на производстве минеральных питаний – NPK подкормок, жидких комплексных удобрений, кормовой соли, йодированной пищевой соли, раствора полисульфида кальция, а также наполнителей для кошачьих туалетов. Завод мощностью до 60 000 тонн в год производит минеральное питание для удовлетворения нужд отечественного и зарубежного рынков. – Растения, почва и удобрения находятся в тесном взаимодействии. Однако несбалансированное питание может не только снизить продуктивность растений, но и ухудшить качество урожая, – говорит предприниматель. Урожай, как сказал Керим Акмаммедов, складывается из совокупности различных факторов: погодные условия, рациональное внесение минеральных удобрений, агротехнические мероприятия, качество посевного материала и др. При использовании современных технологий обязательно применение средств защиты, поскольку сорняки выступают основными конкурентами культурных растений. Туркменские аграрии, участвующие во встрече, отметили, что им было полезно услышать о правильном применении удобрений, питательных веществах и их разнообразном воздействии на сельскохозяйственные культуры. Также в ходе семинара, помимо существующих продуктов, обсуждались новые удобрения, которые можно производить из местного сырья
Orient.tm
Мяхри ЯГМУРОВА


dowamy

TOPRAK BEJERGISI — BOL HASYLYŇ ÖZENI

IEkerançylyk meýdanlarynyň medeniýetini gowulandyrmak, ekin dolanyşygyny ylmy esasda ýola goýmak, gowaça ekininden ýokary hilli bol hasyly almak üçin geçirilýän agrotehniki çäreleriň has kämil usullaryny ornaşdyrmak boýunça ýurdumyzda uly işler alnyp barylýar. Pagtaçylykda alynýan girdejini artdyrmagy bir gektardan alynýan hasyllylygy ýokarlandyrmagyň hasabyna gazanmak gerekdir. Munuň üçin gowaça ekinini ösdürip ýetişdirmekde ulanylýan çäreleriň her birini öz möhletinde we bildirilýän talaba görä geçirmegi gazanmaly. Her bir geçirilýän agrotehniki çäräniň gowaçanyň hasyllylygyny artdyrmakda belli bir goşandy bardyr. Her ýylky hasylyň düýbi gyş aýlaryndan tutulyp başlanýar. Şol döwürde geçirilýän her bir çäräniň talabalaýyk kadada geçirilmegi geljekki hasylyň ykbalyny çözýär. Ýer sürlüp, şüdügär edilen bolsa, düşýän ygalyň hasabyna emele gelen iri kesekleriň içine yzgar siňýär. Dekabr aýynda bolýan aýazyň netijesinde kesekler oňat doňýar. Fewral aýyndan howanyň maýlamagy bilen keseklerde emele gelen doň çözülip, iri kesekleriň pytrap owranmagyna getirýär. Munuň özi topragyň keseklilik gurluşynyň gowulaşmagyna ýardam edýär. Artykmaç tehniki çykdajylary etmezden topragyň hili gowulaşýar. Keseklilik gurluşy oňat bolan topraklarda gyşky, ir ýazky agrotehniki çäreleri geçirmek ýeňilleş¬ ýär. Halkymyzyň arasynda «Ýeri güýz sür, güýz sürmeseň ýüz sür» diýilmegi şu ýagdaýlar bilen baglydyr. Ýerleriň öz wagtynda we kada laýyklykda sürülmegi bol hasylyň girewidir. Häzirki günde önümçilikde belli bir derejede ünsden düşürilýän, ýöne ekerançylyk ýerlerimiz üçin, aýratyn¬da, köne suwarymly pagtaçylyk meýdanlarymyza zerur bolan çäreleriň biri hem topragy bejermekde çuň ýumşadyjylary ulanmakdyr. Gowaçanyň şol bir meýdanda uzak ýyllaryň dowamynda ekilip, tehnikalaryň basgylamagy, suwaryş suwlarynyň kömegi bilen topragyň dykyzlanmagy netijesinde sürümasty bölekde gaty toprak gatlagy emele gelýär. Gowaçanyň kök ulgamynyň kadaly ösmegi üçin topragyň dykyzlygy kub santimetrde 1,25 — 1,35 gram bolmaly. Aşaky gaty gatlakda şol görkeziji has ýokarlanýar, ýagny kub santimetrde 1,45 — 1,50 gram derejä çenli ýetýär. Gowaçanyň kök ulgamy bolsa 1,2 — 1,5 metre çenli ös¬ ýär. Kök ulgamynyň şeýle gaty gatlakdan geçip, aşaky gatlaklara gitmegine kynçylyk döreýär. Şeýle hem ýuwuş, tagt, ösüş suwlarynyň we hatarara bejerginiň netijeliligini peseldýär. Ýuwuş suwunda berilýän suwuň basyşy astynda topragyň düzümindäki dürli duzlar eräp, zeýkeş¬ lere gitmeli. Sürümasty gaty gatlagyň bolmagy suwuň zeýkeşlere çykmagyna päsgel berýär. Şeýlelikde, berilýän suwuň bugaryp ýitmegini artdyrýar. Meýdan topragynyň sürümasty gaty gatlagy ýumşadylsa, bu päsgelçilik azalýar we ýuwuş suwunyň netijeliligi ýokarlanýar. Topragy çuň ýumşadyjylar sürümasty gaty gatlagy 15 — 18 santimetre çenli ýumşadýar. Bu azalyň 3-5-7 azalçasy bolan görnüşleri bar. Gowaça meýdanlarymyzyň aglaba böleginiň orta we agyr toýunsow topraklara degişli bolandygy üçin, ol ýerlerde 5 azalçaly çuň ýumşadyjylara görä, 3 azalçaly çuň ýumşadyjylar oňat netije berýär. Ýöne 3 azalçaly çuň ýumşadyjylaryň iş öndürijiligi az bolýar. Bu iş kuwwatly «John Deere», «Case», «Claas» traktorlaryna dakylan «RIHTER» kysymly çuň ýumşadyjylar bilen ýerine ýetirilýär. Çuň ýumşadyjylary ulanmak üçin köp güýç sarp edilýär. Munuň özi çalgy we ýangyç ýaglarynyň köp mukdarda harçlanmagyna getirýär. Öndürijiliginiň azdygyny, çalgy we ýangyç ýaglarynyň köp harçlanýandygyny göz öňünde tutup, çuň ýumşadyjylary 3-5 ýyldan bir gezek ulanmak maksadalaýykdyr. Çuň ýumşadyjylar bilen sürümasty gaty gatlagyň ýumşadylmagy topragyň aşaky gatlaklarynyň howa çalşygyny oňatlaşdyrýar, gowaçanyň köküniň topragyň çuň gatlaklara aralaşmagyna ýardam edýär. Şeýlelikde, kök topragyň dürli gatlaklaryna gyradeň ýaýraýar we gowaçanyň suw üpjünçiligini ýokarlandyrýar. Bu bolsa, iýul, awgust aýlarynda öwüsýän epgek ýellerden özüni goramaga we hasyl synalarynyň gaçmagynyň öňüni almaga kömek edýär. Şeýlelikde, köp ýyllardan bäri ekin ekilip gelinýän ýerleriň toprak bejergisiniň agrotehniki kadalara laýyklykda geçirilmegi hasylyň ýokarlanmagyna ýardam eder.

Çarygeldi BABANYÝAZOW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň uly mugallymy


dowamy

Iň gadymy gül tapyldy

Amerikan alymy Dewid Dilçeriň pikirine görä, Ispaniýanyň kölleriniň düýbünde ösýän gül dünýäniň iň gadymy güli bolup biler diýlip hasaplanylýar. Beýle diýmäge «Monteschia Vidalii» diýlip atlandyrylýan gülüň müňden gowrak görnüşinde geçirilen barlaglar mümkinçilik berýär. Ösümlik, aslynda, suwotuna meňze¬ ýär, ýöne ol ýeke tohumly miwe¬de berýär. Üstesine¬de gülleýär. Şeýlelikde, oňa gül diýmäge doly esas bar. Alymlaryň pikirine görä, bu güllere çalymdaş ösümlikler örän gadymy bolmaly. Onsoňam, olar ilkinji gülüň rowaýaty häsiýete eýedigini hem aýdýarlar. Mundan ozal Hytaýda gabat gelnen «Arhifruktus» atly gül dünýädäki ähli gülleriň «nesilbaşysy» hasaplanylýardy. Alymlar «Monteschia Vidalii» gülüniň gögerip başlan döwründen bäri, takmynan, 130 million ýyl geçipdir diýen çaklamany öňe sürýärler.
Gowşut ŞADURDYÝEW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň mugallymy


dowamy

SOÝANYŇ ÄHMIÝETI ARA ALNYP MASLAHATLAŞYLDY

Geçen hepdäniň şenbe güni uniwersitetimizde soýa ösümligini ýurdumyzyň şertlerinde ösdürip ýetişdirmek barada alymlaryň, uniwersitetiň tejribeli mugallymlarynyň hem¬de oba hojalyk ugrundan işleýän telekeçi önüm öndürijileriň gatnaşmagynda giňişleýin maslahat geçirildi. Maslahatyň esasy maksady hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, daşary ýurt önümleriniň ýerini tutýan önümleriň sanyny we görnüşini artdyrmagyň hasabyna ykdysady ösüşi gazanmakdan, oba hojalygy bilen telekeçiligi hasda utgaşdyrmakdan, ýurdumyzda azyk bolçulygyny pugtalandyrmakdan ybarat bolup durýar. Soýa ykdysady taýdan peýdaly ekin bolup, biziň gurak howa şertlerimizde onuň her gektaryndan ortaça 3,5 – 4,0 tonna däne öndürip bolýar. Soýanyň aralyk ekin hökmünde ekilip, tejribe geçirilmegi netijesinde topragyň gurplulyk derejesini ýokarlandyr¬ ýan iýmit maddalary bilen baýlaşmagyna oňyn täsir edýändigi hem¬de onuň yzyna ekilen bugdaýyň her gektaryndan ortaça 2 – 3 sentner bugdaý hasylyny artyk alyp bolýandygy anyklanyldy. Biziň ýurdumyzda 2014 — 2016¬njy ýyllarda Daşoguz welaýatynyň S.A.Nyýazow adyndaky etrabynyň Sadulla Rozmetow adyndaky oba hojalyk paýdarlar hojalygynda we Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň çäginde ýerleşýän Ahal ylmy¬ önümçilik synag hojalygynda soýanyň «Garagum» sorty ekildi we onuň hasylyny däne ýygnaýjy kombaýn bilen ýygnap almak işleri geçirildi. Bu bolsa bir ýylda ortaça 110 – 150 litre çenli soýa ýagyny, 2,5 – 3 tonna çenli düzüminde belok, başga maddalar bilen çalşyp bolmaýan aminokislotalary we mallar, guşlar üçin iými alyp boljakdygyny görkezdi. Netijede, soýanyň topragyň gurplanmagyna oňaýly täsir edip, onuň däne hasyly ýygnalyp alnandan soň, toprakda galýan kök ösüntgileriniň düzüminde biologiki azotyň ýeterlik mukdarda saklanyp, soňky ekiljek ekinleriň hasyllylygynyň ýokarlanmagyna ýardam berýändiginiň geçirilen ylmy¬barlaglaryň esasynda anyklanylandygyny maslahata gatnaşyjylar belläp geçdiler.
Begli BURINOW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň talyby


dowamy