MAKALALAR

Sport ýaryşlary uly ruhubelentliklere beslenýär

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde ata Watanymyzyň ähli ugurlarynda uly ösüşler, beýik özgertmeler alnyp barylýar. Gahryman Arkadagymyzyň “Döwlet adam üçindir” parasatly, öňden görüjilikli ýörelgesi esasynda halkymyzyň ýaşaýyş durmuş derejeleri has-da ýokarlanýar. Milli ykdysadyýetimiziň ähli ugurlarynda bolşy ýaly, ýurdumyzyň sport älemindäki gazanylýan ösüşleri göreniňde hem has-da göwnüň galkynýar. Türkmen türgenlerimiz halkara derejesinde geçirilýän sport ýaryşlaryna gatnaşyp, öňdäki baýrakly orunlara mynasyp bolýarlar. Şeýle hem häzirki wagtda Aşgabatdaky Olimpiýa şäherçesiniň welotrek sport toplumynda şu ýylyň 13-17-nji oktýabry aralygynda geçirmek meýilleşdirilýän Welotrek boýunça dünýä çempionatyna hem taýýarlyk işleri ýokary derejede alnyp barylýar. Bu sport ýaryşy Diýarymyzyň kuwwatly sport döwletine öwrülýändigini aýtmak bolar. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe, Türkmenistan parahatçylygyň we ynanyşmagyň watany diýlip, yglan edilen ýylymyzda biziň S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetimizde hem talyp ýaşlaryň arasynda sport ýaryşlary gyzgalaňly, çekeleşikli hem-de uly ruhubelentlikde geçirildi. Uniwersitetimizde geçirilýän şeýle sport ýaryşlary talyplary berk bedenli, geljege ynamly, ata Watanymyza wepaly, ýurdumyzyň halkara derejesindäki abraýyny has-da belende galdyryjy ýaşlar bolup ýetişmeklerinde uly ähmiýeti bardyr. Ýokary guramaçylyk geçirilýän sport ýaryşlary aýratyn hem talyplaryň ukyp başarnyklarynyň has-da ýokarlanmagyna ýardam berýär. Küşt oýnamak bolsa talyplaryň pikirleniş ukyplarynyň has-da ösmegine, olaryň ugurtapyjylygynyň kämilleşmegine itergi berer. Göreş, boks ýaly sportlar bolsa ýaşlaryň berk bedenli, sagdyn ruhly bolmagyna şeýle hem olaryň duýgurlygynyň ösmegine getirýär. Uniwersitetimizde ýygy-ýygydan geçirilýän sport bäsleşikleriniň biri hem stoluň üstünde oýnalýan tenisdir. Bu geçirilýän bäsleşigiň hem jemgyýetçilik ähmiýeti has-da uludyr. Häzirki wagtda ýaşlarymyz kompýuter tehnologiýalaryndan, ösen internet ulgamyndan ýokary derejede, işjeň peýdalanýarlar. Sportuň stoluň üstünde oýnalýan görnüşi bolsa gözleriň kadaly dynç almagynda uly ämiýeti bardyr. Sportuň dürli görnüşleri bilen birlikde şu ýylyň fewral aýynyň 22-den mart aýynyň 19-y aralygynda talyplaryň arasynda gecirilen sport bäsleşikleri hem uly ruhubelentlige beslendi. Bäsleşikde talyp ýaşlar örän ussatlyk bilen, ýokary derejede çykyş etdiler. Onuň netijesinde oglanlaryň arasynda woleýbol boýunça açyk sport toplumynda geçirilen sport bäsleşiginde Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary I orna, Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyplary II orna, Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary III baýrakly orunlara mynasyp boldular. Şeýle hem ýaglyga towusmak boýunça geçirilen bäsleşikde Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyby I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyby II orna we Agronomçylyk fakultetiniň talyby III orna mynasyp boldular. Uly ruhubelentlikde geçirilen sport bäsleşiklerinde talyplar ýokary derejede çykyş edip, oglanlaryň hem-de gyzlaryň arasynda sportuň ýeňil atletika (estafeta) boýunça görnüşi hem çekeleşikli ýagdaýda geçirildi. Onuň netijesinde oglan talyplaryň arasynda geçirilen bu sport bäsleşiginde Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orna we Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyplary III orna mynasyp boldular. Sportuň bu görnüşi boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen sport bäsleşigi hem çekeleşikli ýagdaýda alnyp baryldy. Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar I orna, Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar II orna hem-de Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyp gyzlaryndan düzülen topar III baýrakly orunlara mynasyp boldular. Sportuň woleýbol görnüşi boýunça talyp gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşik hem çekeleşikli ýagdaýda alnyp baryldy. Onuň netijesinde Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplar topary I orna, Agroekologiýa fakultetiniň talyplary II orna, Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplar topary III orna mynasyp boldular. Küşt boýunça oglan talyplaryň arasynda geçirilen sport bäsleşiginde Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň talyplary I orny, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orny we Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary III orny eýelediler. Sportuň bu görnüşi boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşikde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary, III orna Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary eýe boldular. Şeýle hem düzzüm boýunça oglanlaryň arasynda geçirilen sport bäsleşiginde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary, III orna Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary mynasyp boldular. Munuň bilen birlikde düzzüm boýunça gyzlaryň arasynda geçirilen bäsleşikde Aşgabat Agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň talyplary I orna, Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary II orna we Oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek fakultetiniň talyplary III orna eýe boldular. Şu ýylyň mart aýynyň 09-19-y aralygynda geçirilen futbol boýunça geçirilen sport bäsleşiginde I orna Gidromeliorasiýa fakultetiniň talyplary, II orna Oba hojalygynyň mehanizasiýasy fakultetiniň talyplary hem-de Weterinar lukmançylygy fakultetiniň talyplary III orna mynasyp boldular Halkymyzyň sagdyn hem-de bagtyýar ýaşamagy ugrunda ýadawsyz tagallalary edýän hem-de bu ugurda giň gerimli özgertmeleri durmuşa geçirýän Hormatly Prezidentimiziň, Mähriban hem Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, belent başy aman bolsun, umumadamzat bähbitli başlangyçlary uly ruhubelentliklere beslensin!
Goýunçyýew Begenç
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň
Oba hojalygynyň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy fakultetiniň mugallymy


dowamy

S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti bilen Gazak-Nemes uniwersitetiniň bilelikde gurnamagynda 2021-nji ýylyň 30-31-nji martynda sanly ulgam arkaly online görnüşinde talyplaryň halkara bäsleşigi geçirildi

Zehinli talyplarymyzyň halkara derejesindäki geçirilýän olimpiadalarda gazanýan ajaýyp ýeňişleri milli bilim ulgamyny dünýä derejesine çykarmaga gönükdirilip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan bilim özgertmeleriniň üstünlikli durmuşa geçirilýändiginiň ýene-de bir aýdyň şaýatnamasyna öwrüldi. Mälim bolşy ýaly, ýokary hünärli ýaş ylmy işgärleri-täze garaýyşly alymlaryň neslini taýýarlamak şol özgertmeleriň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Alymlaryň täze nesline innowasiýalar we ösüşler eýýamynda türkmen halkynyň öňünde durýan ägirt uly wezipeleriň çözülmegini üpjün etmek garaşýar. Bu ugurda maksada gönükdirilen işleriň alnyp barylmagy netijesinde, bilim ulgamy yzygiderli kämilleşdirilýär, umumy kabul edilen ölçeglere kybap getirilýär. Bu bolsa ýaş nesillere ýokary hilli köptaraply bilim almaga mümkinçilik berýär. Häzirki wagtda sebitde esasy meseleler hasaplanylýan “Suw serişdelerini utgaşykly dolandyrmak”, “Tebigatyň üýtgemegi we arassa energiýa” hem-de “Indusrilizasiýa, innowasiýa we infragurluş” ugurlary boýunça bellenen tertipde Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleriniň talyplarynyň gatnaşmagynda 2021-nji ýylyň 30-31-nji martynda S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersiteti bilen Gazak-Nemes uniwersitetiniň bilelikde gurnamagynda “Durnukly ösüşiň maksatlary” atly sanly ulgam arkaly online görnüşinde talyplaryň bäsleşiginiň ýurdumyz boýunça döwlet tapgyry geçirildi. Geçirilen bäsleşiginiň netijesinde, S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojlayk uniwersitetiniň, Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň we Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň talyplary tapawutlanyp öz başarnyklaryny görkezdiler we baýrakly orunlara mynasyp boldular hem-de bäsleşigiň Gazagystan Respublikasynyň Almaty şäherinde ýerleşýän Gazak-Nemes uniwersitetinde halkara derejesinde geçiriljek jemleýji tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazandylar.
Atanur Klyşow
Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Magtymguly haçan doglupdyr?

Türkmen edebiýatyny öwreniş ylmynda Magtymgulynyň durmuş we döredijilik ýoluny ylmy esasda öwrenmekde ep-esli işler edildi.Muňa seretmezden , taryhy çeşmeleriň gytlygy zerarly entek doly aýdyňlaşdyrylmadyk meseleler hem ýüze çykýar. Olaryň biride, şahyryň doglan we dünýäden öten wagtyny anyklamak meselesidir. Okuw kitaplarynda şonuň ýaly hem ylmy işlerde şahyryň doglan we aradan çykan ýyllary dürli-dürli berilse-de ,esasan,1733-1783-nji ýyllar getirilýär.Şol seneler wenger alymy A.Wamberiniň “Orta Aziýa syýahat” atly kitabynyň esasynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşdyrylýar. Ýöne wagtyň geçmegi bilen, magtymgulyşynaslaryň birnäçesi bu senelere ikirjeňlenip başlaýarlar. Sebäbi, şahyryň şygyrlary bilen içgin tanşan mahalynda, şahyr baradaky halk arasyndan toplanan maglumatlary özleşdiren pursadyňda, Magtymguly 1733-nji ýyldan irräk doglup, 1783-nji ýyldan gijräk dünýäden öten bolaýmasyn diýen çaklama döreýär. Magtymgulynyň doglan hem aradan çykan ýyllary barada gelnen netijelere ikirjiňlenme bildirlenleriň biri hem akademik B.A.Garryýewdir. “Magtymgulynyň terjimehaly hakynda” atly makalasynda ol şeýle ýazýar: “Magtymgulynyň açyk haýsy ýyl eneden bolup, haýsy ýyl hem aradan çykanlygy mälim däl, sebäbi bu meselä degişli taryhy resminama galmandyr”. Belli alym R.Rejebow hem şahyryň durmuşy bilen bagly senelere ikirjiňlenip “Magtymguylynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” diýen at bilen ýörite makala ýazypdyr. Şahyr bilen baglanyşykly berilýän 1733-1783-nji ýyllary professor Mäti Kösäýew hem “Edebiýat barada söhbet” atly kitabynda şübhe astyna aldy. Professor G.Geldiýew bolsa “Magtymgulynyň ýaşy barada” atly uly göwrimli makalasynda şahyryň ýaşy bilen baglanyşykly öň aýdylan pikirleri ylym eleginde eläp: “Magtymguly 1783-nji ýylda aradan çykypdyr” diýlip ýazylyp gelinýär. Emma munuň yrgadygyny ýokardaky subutnamalar görkezýär” diýen netijä gelýär. Şu setirleriň ýazary hem özüniň “Magtymgulynyň golýazmalaryny yzarlap...” atly kitabynda , Magtymguly baradaky ulanylyp gelnen 1733-1783-nji ýyl seneleriniň nädogrudygyny halk maglumatlarynyň , ilkinji nobatda bolsa şahyryň golýazmalarynyň mysalynda inkär etdi. XIX asyryň ortalaryndan başlap, Magtymgulynyň ömri we döredijiligi dogrusynda ýek-ýarym maglumatlar Ýewropa we rus metbugatyna aralaşyp başlaýar. Magtymgulyşynaslyk ylmynda şahyryň terjimehaly bilen baglanyşykly ilkinji iş hökmünde polýak ýazyjysy we alymy A.L. Hodzko-Boreýkonyň (1804-1891) “Populýar pars poeziýasyndan parçalar” ady bilen 1842-nji ýylda çap edilen kitaby mälim. Bu kitapda akademik A.N.Samoýlowiçiň juda jaýdar belleýşi ýaly, Magtymgulynyň hyýaly durmuş hakykaty bilen baglanyşmaýan terjimehaly we 3 sany goşgusy berlipdi. Onda şahyryň doglan we aradan çykan seneleri hakynda hiç hili maglumat berilmeýär. Mundan soňra 1863-nji ýylda wenger alymy A.Wamberi orta Aziýa syýahat edýär. Onuň Magtymgulynyň terjimehaly bilen baglanyşykly beren maglymatyny öňde getirpdik. Patyşa Rusiýasynyň kapitany F.A .Mihaýlow “Туземцы Закаспиской области и их жизнъ” atly kitabynda “Magtymguly liriki şahyr, gerkez tiresinden , mundan 100 ýyl töweregi ozal Etrekde ýaşan” diýip ýazypdyr. Bu hasap boýunça bolsa, şahyryň aradan çykan ýyly 1800-nji ýyllara gabat gelýär. Çünki F.A.Mihaýlowyň kitaby 1900-njy ýylda çapdan çykypdyr. Bu seneden 100 ýyly aýyrsaň bolsa, F.A.Mihaýlowyň Magtymgulynyň aradan çykdy diýen senesi bolýar. Belli alym D.Nuralyýew “Türkmen edebiýatynyň öwreniş taryhyndan” atly kandidatlyk dissertasiýasynda iňlis alymy G.K.Dallingyň “Türkmen diline giriş” atly makalasyndan aşaky salgylanmany getirýär: “...Gökleňler ähli tireler üçin ýeketäk beýik şahyr ,eserleri häzirem meşhur Magtymgulyny (doglan wagty 1735(?), ölen wagty çen bilen (1805) berdiler”. Türkmen edebiýatynyň öwreniliş taryhyny sünneläp öwrenen hormatly alym D.Nuralyýew öz dissertasiýasynda, D.D.Semýonowyň “Туркестанский край” atly kitabyndan Magtymguly bilen baglanyşykly aşaky setirleri getiripdir: “Поются часто песни национального поэта Махвумкули, умершего более 80 лет тому назад”. Bu hasap boýunça, Magtymguly 1805-1806-njy ýyllarda aradan çykan bolýar. Çünki kitabyň çapdan çykan 1887-nji ýylyndan 80 ýyly aýyrsaň, onda şahyryň aradan çykan döwri 1805-1806-njy ýyllara gabat gelýär. Bu bolsa iňlis alymy G.K.Dallingiň görkezen senesi bilen hem utgaşýar. Taryhçylar A.Garryýew bilen A.Roslýakow “Şahyr we onuň döwri” atly makalasynda anyk sene görkezmeselerde, şahyr XIX asyryň başynda aradan çykypdyr diýen netijä gelipdirler. Magtymgulynyň diwanyny 1912-nji ýylda Astrahanda neşir eden türkmen intilegensiýasynyň wekili Abdyrahman Nyýazy bolsa, kitaba sözbaşysynda şeýle diýipdir: “Magtymguly jenaplary türkmen kabylasyndan, gökleň taýpasyndan –gerkez tiresinden zuhur etmiş zamanamyzdan bir asyr (ýüz ýyl) mukaddemde ýetişgen bir şahyrdyr”. Abdyrahman Nyýazynyň aýtmagyna görä Magtymguly 1912-nji ýyldan 100 ýyl ozal ýaşapdyr. Magtymgulynyň ömrini we döredijiligini öwrenmeklige uly goşant goşan professor Mäti Kösäýew 1963-nji ýylda “Edebiýat taryhynyň käbir meseleri” atly kitabyny çap etdirip, onuň tas ýaryny diýen ýaly Magtymgulynyň ömrüne we döredijiligine bagyşlapdyr. Kitapda Magtymguly bilen baglanyşykly täze maglumatlaryň hem birnäçesi ylmy dolanyşyga girizilipdir. Emma muňa garamazdan şahyryň durmuşy bilen baglanyşykly sowallara anyk jogap berilmeýär. Ol kitabyň başyragynda: “Magtymguly şolaryň (Azadynyň çagalarynyň –A.A.) üçünjisi bolup onuň doglan wagty takmynan 1733-nji ýyl, aradan çykan wagty hem 1790-njy ýyllaryň ahyrydyr” diýip ýazýar. Magtymgulynyň doglan ýylyna ikirjeňlenen alymlaryň biri hem R.Rejebowdyr. Ol Magtymgulynyň doglan güniniň 225 ýyllyk ýubileýi döwlet tarapyndan bellenilýän döwründe “Magtymgulynyň doglan ýylyny anyklamak ugrunda” atly makalsyny çap etdirýär. Makalada şeýle sözleri okaýarys: “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şa Dürranynyň patyşalyk eden döwrine gabat gelýär”. Şondan soň alym Ahmet Dürranynyň Nedir şa öldürlenden soň (1747)şalyk ugryndaky hereketlerini, Çowdur hanyň (gökleň hany, Magtymguly bu hanyň ölimine bagyşlap 4 sany elegiýa düzipdir.—A.A) we käbir beýleki türkmen han begleriniň bu hereketdäki goldawyny we niýetlerini yzarlaýar. Magtymgulynyň Ahmet şa bardaky garaýyşlaryny aýdyňlaşdyrýar. Şahyryň şygyrlaryny taryhy deliller bilen degşirip, Magtymguly häzirki kabul edilen seneden birneme öň dünýä inen bolaýmasyn diýen çaklamany sypaýyçylyk bilen öňe sürýär. Elbetde alymyň bu pikiri we getirýän dellileri Magtymguly 1733-nji ýylda irräk doglupdyr diýen pikire uýýan beýleki alymlaryň hem esas tutarygy. R.Rejebowyň “Magtymgulynyň döredijilik şöhratynyň depesine çykan ýyllary häzirki owgan döwletiniň esasyny goýan Ahmet şanyň horasan ugrundaky söweşleriniň ýyllaryna (1752-1755) gabat gelýär” diýmekligi (eger şol döwirdäki resmi 1733-nji senä ynanylsa ,Magtymguly 20 ýaşlarynda bolýar) köp manylydyr. Magtymgulyşynaslaryň şahyryň ýagty jahana gelen senesi barada ikirjeňlenmeginiň ýeterlik sebäbi bar. Näme üçin biz Magtymgulynyň 1733-nji ýylda doglany hakyndaky pikire ynamsyz garaýarys? Onuň birnäçe sebäbi bar. 1-nji sebäp : Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikir A.Wamberiniň öňde ýatlanyp geçilen sözleri esaynda peýda bolupdyr.Soňky döwriň barlaglary A.Wamberiniň beren maglumatynyň ynamsyzlygyny , has takygy , Magtymgulynyň 1783-nji ýylda dälde , has gijräk aradan çykanlygyny tassyklaýar. 2-nji sebäp: Magtymgulynyň “Atamyň” goşgusynyň tekstologik derňewi Döwletmämmet Azadynyň 1696-njy ýylda doglup , 1760-njy ýylda , 65 ýaşynda aradan çykanlygyny tassyklaýar. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen çaklamanyň döremegine Azady 1700-1760-njy ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýen nädogry pikir hem belli derejede täsir etdi. 3-nji sebäp: Soňky döwrüň ylmy derňewleri Magtymgulynyň 80 ýaşdan aşyp dünýäden ötendigini ykrar edýär. Eger şeýle bolsa , onda Magtymguly 1733-de doglupdyr diýen pikire gol ýapsaň, ol 1813-nji ýyldan soň dünýäden öten bolmaly. 4-nji sebäp:Magtymgulynyň döwriniň syýasy wakalaryna seslenýän şygyrlary bu senä gabat gelmeýär. Biz nämä esaslanyp şahyryň döwriniň syýasy wakalaryna bagyşlap ýazan goşgulary Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiri tassykalanok diýýäris? Magtymgulynyň Muhammethasan hana (1715-1759ý.fewral) bagyşlap ýazan “Aly siziňdir” atly goşgusy Muhammethasan hany söweşe ruhlandyrmak üçin ýazylypdyr. Ýöne şahyr bu goşguny haýsy döwürräkde ýazdyka? Taryhy çeşmelerden mälim bolşuna görä, Muhammethasan hanyň Nedir şa garşy gozgalaňy 1744-nji ýylda bolupdyr. Ýöne bu gozgalaň şowsuz tamamlanýar. Muhammethasanhan bolsa Balkan tarapa gaçýar. Eger Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny Nedir şa garşy başlanan gozgalaňa bagşlan bolsa Magtymguly hem 1733-nji ýylda doglupdyr diýip hasaplasak onda şahyr bu goşgyny 10 ýaşynda ýazan bolýar emma bu goşgynyň syýasy ruhy göwün göteriji belent joşguny bu pikire esas bermeýär. Şygyr döwrüň syýasy wakalaryndan oňat baş çykarýan şahyr tarapyndan döredilipdir .Döwrüň syýasy wakalaryna düşünmek üçin bolsa iň azyndan 25-30 töweregi ýaşyň bolmaly. Muhammethasan han bilen baglanyşykly wakalary yzarlap, Magtymguly “Aly siziňdir” atly goşgusyny 1756-njy ýylda ýagny, Yspyhanyň basyp almagyna bagyşlap ýazypdyr diýen netijä gelse bolar. Oňa şahyryň: Zil paýy –esbiňiz ykrar, Yspyhan- diýen setiri hem güwa geçýär. Magtymgulynyň doglan wagtyny anyklamaga belli derejede şahyryň Ahmet şa we Çowdur hana bagyşlap ýazan şygry hem maglumat berýär. Bilşimiz ýaly Magtymgulynyň döredijiliginde iki goşguda XVIII asyrda Owgan döwletini esaslandyran Ahmet şanyň ady duşýar. Birinji goşgy çowdur han üçin atly hesret goşgusydyr.Onda şahyr: -Ahmet patyşadan habar almaga , Umyt etdi iller Çowdur han üçin- diýip ,Ahmet şanyň çakylygy boýunça ýa-da ýaşularyň tabşyrygy boýunçamy Ahmet şa bilen duşyşmaga Gökleň hany Çowduryň gidenligi ýatlanylýar. Şahyryň Ahmet şany ýatlan ikinji goşgusy “Arşy aglaýa” bolup, ol Ahmet patyşa bagyşlanan öwgidir. Akademik B.Garryýew “Arşy aglaýa” goşgusynyň döreýşi hakda şeýle ýazýar: “Odany Owganystanda Ahmet Dürranyny görüp ýazan hem bolmagy mümkin. Ondaky öwgi setirleri örän belent ýaňlanýar”. Magtymgulynyň Ahmet şany ýatlaýan “Çowdur han üçin” atly goşgusy Ahmet şanyň Maşada 1769-1770 nji ýyllardaky üçünji ýörişi bilen bagly bolsa gerek. Çowdur han bilen bagalnyşykly anyk maglumatlar bolmasada , onuň halkyň hossarydygy Magtymgulynyň oňa bagyşlap ýazan 4 sany şygrynda anyk gorünýär. Ahmet şanyň türkmen halkyna iberen hatynda mälim bolşy ýaly, ol türkmen hanlary bilen yzygiderli duşyşyklar gurapdyr, olary öz ýanyna çagyrypdyr. Şeýle çakylyklaryň biri esasynda hem Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna ugrapdyr. Çünki Magtymguly: -Ahmet patyşadan habar almaga Umyt etdi iller çowdur han üçin- diýip muny takyk mälim edýär. Bize Çowdur han Ahmet şanyň ýanyna 1769-1770-nji ýyllarda gidipdir diýen netijä gelmegimize şahyryň “Çowdur han” atly goşgusyndaky: -Mana saça bilmez çalaryn başym , Büräp aldy ony duman Çowdur han- diýen setirleri esas berýär. Eger “Çowdur han üçin” atly goşgyny şahyr “Başynyň çalaran” wagty döreden bolsa onda bu goşgyny şahyr orta ýaşdan agandan soňra has takygy iň bolmanda 45 ýaşdan geçenden soň döreden bolmaly. Çünki ,,Many saça bilmez çalaryn başym” diýen setir muňa berk tutaryk bolýar. Eger şahyr bu goşgyny 1769-1770-nji ýyllarda döreden bolsa biz hem Magtymguly 1733 –nji ýylda doglupdyr diýen maglumata ynansak onda şahyr ýokarda ýatlanan goşgusyny 36 ýaşynda ýazan bolýar. Bu ýaşdaky adamyň “Many saça bilmez çalaran başym” diýjegine bolsa ynanmak kyn. Ahmet şa Horasana 3-nji ýörişi mahaly hem Maşady gabaýar. Soňra Şahruh Ahmet şa tabyn bolýar, 1770-nji ýylyň 4-nji iýununda Ahmet şa yzyna dolanýar. 1772-nji ýylda bolsa Ahmet Şa aradan çykýar . Megerem Çowdur han Ahmet Şa Maşady 1769-njy ýylda gabaw astyna alan mahaly oňa hemaýat etmek üçin ýola düşen bolsa gerek. Magtymguly 1733-nji ýylda doglupdyr diýen pikiriň esassyzdygyny ýene bir tutaryk bilen subut etmek mümkin. Magtymguly bilen baglanyşykly işleriň aglabasynda MGI-däki 842-nji bukjadaky maglumatyň esasynda Azadynyň kakasy Magtymguly Ýonaçynyň 40 ýaşda öýlenip 46 ýaşda hem bir ogla –Azada ýüzi düşenligi nygtalýar. Magtymgulynyň “Atamyň” atly goşgusynyň neşir nusgasynyň we 842-nji nusgadaky maglumatyň esasynda hem Magtymguly Ýonaçybyň ömri 1654-1720 –nji ýyllar aralygynda kesgitlenýär. Bu hakda M.Kösäýew şeýle ýazýar: “Magtymguly Ýonaçy bir müň alty ýüz elli dördinji ýylda doglup ,bir müň ýediýüz ýigriminji ýylda hem aradan çykypdyr”. Mälim bolşy ýaly Magtymguly Azadynyň kakasynyň ady dakylan , türkmençilikde adyň ýerde uzak wagtlap ýatsa oňlanmaýar we merhumyň aradan çykandan soň dünýä inen ilkinji çagalaryň birine onuň ady dakylýar. Şundan ugur alynsa, Azady kakasy ýogalansoň ilkinji ýüzi düşen ogluna kakasynyň adyny dakmaly. Halk rowaýatlarynyň käbiri Magtymgulyny Azadynyň iň uly ogly hasaplasa , käbirinde Magtymguly Azadynyň ýüzi düşen 3-nji perzendi diýilýär. Haýsy bolandada ol, 1733-nji ýylda dälde , ondan iň bolmanda 8-9 ýyl ir doglan bolmaly. Ýokardaky delillere esaslanyp , Magtymguly takmynan, 1724-1807-nji ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir diýilse , megerem hakykata has golaý bolsa gerek.
Annagurban Aşyrow,
Dünýä edebiýaty žurnaly.


dowamy

«BAGTYŇ BAKY MEKANYDYR WATANYM!»

2019-njy ýylyň 9-njy ýanwary şu günki gün ýaly ýadymda. «Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» ýylynyň ilkinji günleri! Naşyja taýçanak dünýä indi. Hormatly Prezidentimiz bu enaýy taýa «Rowaç» diýip at goýdy. Bu behişdi gymmatlygyň şanyna hem kalbyňy heýjana salýan şu setirler döredi:
«Rowaçlygy buşlap gelen
Ýyllaryň salamy Rowaç!
Göwünleri hoşlap gelen
Ýollaryň kemaly Rowaç!»
Gahryman Arkadagymyzyň şeýle dürdänelerinden görnüşi ýaly hem täze dünýä inen taý rowaçlygy buşlap geldi. «Rowaç» atly taýyň bady ýurdumyzyň ösüşine bat goşdy. Şol ýyl Türkmenistan döwletimiz ençeme uly ösüşleri başdan geçirdi. Ine, indi bolsa 2021-nji ýyl! «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýyly! Täze ýylyň — Milli bahar baýramynyň buşlukçysy bolup dünýä inen gudratyň — täze taýçanagyň toýlarymyzyň bezegine öwrülmegi nobatdaky ösüşlerimiziň badalgasyny aýan etdi. Çarpaýa galyp, Ginnesiň bütindünýä rekordlar kitabyna adyny ýazdyran Akhanyň nesli bolan taýa hormatly Prezidentimiz paýtagtymyz bilen adybir at goýdy. Aşgabat! Gör, nähili ajaýyp! «At — myrat!» diýipdirler. Aşgabat atly bu taýçanak üstümizdäki ýylda maksatlarymyzyň myradyna ýetmegine, öňegidişliklerimize bedew badyny goşar. Syrdaş Akhan taryhy rekordyndan başga-da, ençeme baýraklaryň eýesidir. Ýaryşlaryň ýeňijisidir. Türkmeniň at-abraýydyr. Gahryman Arkadagymyzyň hut özüniň seýislän ak atydyr. Onuň ýeňişlerini biz köp gezek gutlapdyk. «Höwri köp bolsun!» diýipdik. Akhanyň nesil dowamaty bolan Aşgabadyň hem halkara ýaryşlarynda ilkinjiligi eýelejekdigine birjik-de şübhelenemizok. Sebäbi hormatly Prezidentimiziň saýasynda bedew atlaryň sarpasy iňňän uludyr. Nesip bolsa, öňümizde-de uly toý, goşa baýram, goşa toýa öwrüljek, ilkinji gezek belleniljek Türkmen bedewiniň milli baýramy bilen bilelikde Türkmen alabaýynyň baýramydyr.

Üstünliklerimiziň buşlukçysy

Hormatly Prezidentimiz jöwher paýhasy bilen şygryýet älemine altyn harplar bilen sünnälenen bu setirleriň many-mazmunynda jemlenen jümleleri durmuş hakykatynda ebedileşdirdi. Sözbaşydan hem görnüşi ýaly, bu günki gün bagt gämisinde erkana, parahat, asuda ýüzýän mähriban halkymyzyň milli Liderimiziň adyna aýdýan alkyşly sözleri bimöçberdir. Şeýle buýsançnamalary biz geçen hepdäniň içinde hem birnäçe gezek eşitdik. Asman atlaryna deňelýän arassa ganly ahalteke bedewleriniň dowamata dowam bolmagy, «ak altynyň» bol hasylynyň düýbüniň tutulmagy, bereket çeşmesiniň ýene-de täze gözbaşynyň döredilmegi «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynyň şöhratly sahypalaryna täze öwüşgin, nur çaýdy. Muňa şular subutnama!

AK PAGTAM – AK BAGTYM !


24-nji martda hormatly Prezidentimiziň ak patabermegi bilen Ahal, Balkan, Lebap, Mary welaýatlarynda gowaça ekişine girişildi
Her pendi, öwüdi ýaşlara çelgi hasaplanýan eli gowaça çigit okaraly il sylagly ýaşulularymyz, keşleriň başynda hä diýmän, ýola düşjek bolup seteran duran «John Deere», «Claas» tehnikalar, deňesinde türkmeniň ýakyn goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýada salýan bir-birine ýanaşyk gurlan ak öýler, ak telpekli, ezýakaly ýigitlerimiziň, kümüş gupbaly, dört örüm çekelikli, gyrmyzy ketenili gyzlarymyzyň sungaty tüýs ýazyň ýaraşygy-da! Fotosuratçylar bu görnüşleri ýetişibildiginden surata düşürýär. Hakykatdan hem, täsin pursatlar islendik ynsanyň göwün-guşuny al-asmanda pelpelledýär. Şeýle dabaralaryň jümmüşinde bolmak bagty bize hem miýesser etdi. Gürrüňimiz Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň dabarasyndan... Hormatly Prezidentimiziň ak patabermegi bilen badalga alan gowaça ekişi dabara gatnaşyjylar tarapyndan «Tohumyňyz müň bolsun, edermen pagtaçylar!» diýlip, mübäreklendi. Indi daýhanlaryň öňünde möhüm möwsüm başlandy. Geljekki hasylyň düýbi tutuldy. Gyzgalaňly işler bilen ak bagta sary ýol salyndy. Şol ýolda-da bökdençlikleri aradan aýyrýan, wagty tygşytlaýan, önümliligi artdyrýan, hili ýokarlandyrýan döwrebap tehnikalar pagtaçylaryň ýakyn ýardamçylaryna öwrülýär. Oba hojalygynyň bu ugruna utgaşykly maldarlaryň owlak-guzy almak, pileçilerimiziň ýüpek gurçuklaryny idetmek möwsümi-de goşulýar. «Ýeriň berekedi egsilmez!» diýilýär. Bu hakykat bilen ylalaşmajak ynsan ýokdur. Ynsanyň «ýere bagrynyň badaşmagam», megerem, şundan gelip çykandyr. Hawa, toprakda ak bagtyny görýän türkmen bu gün topraga tagzym edýär, ony gözüniň göreji deý eý görýär. Alyn derini siňdirip, uly baýlygyň — «ak altynyň» eýesi bolýar.

Taryhy çözgütler


Açyk asmanyň astynda gök önümleri, ir-iýmişleri ösdürip ýetişdirmek bilen, diňe möwsüme görä, ilaty azyk önümleri bilen üpjün edip bolar. Emma milli Liderimiziň baş maksady islendik raýatyň islendik wagt islendik önüme bolan islegini kanagatlandyrmakdan ybaratdyr. Ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Prezident maksatnamasynyň çäklerinde hem halkymyzyň bähbidine gönükdirilen birnäçe ädimleri bellemek bolar. Ilkinji nobatda, öndürilýän önümiň ekologiýa taýdan arassalygyny gazanmak, ýokary hilli önüm öndürmek, ondan soňra bolelinligi döretmek — önümiň möçberini artdyrmak, üçünjiden, önümiň köpdürlüligini köpeltmek daşary ýurtlardan getirilýän önümleriň ornuny tutmak, artanyny eksport etmek ýaly wezipeler bar. Ynha, ýüregiňde päk maksat tutup, hususyýetçi bolmak islediň. Söwda-satyk bilen meşgul bolaýyn diýdiň. Esasy maksadyň — önüm öndürmek. Munuň üçin kiçi we orta telekeçilige berilýän goldaw-hemaýatlaryň näderejede ýokarydygyndan hemmämiz habarly. Ilkinji nobatda, önümçilik üçin ýer gerek. Hormatly Prezidentimiziň Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň mejlisinde oba hojalygy bilen bagly gol çeken taryhy Kararlaryny ýatlalyň! Şolaryň biri ýer gaznalaryny döretmek we bir ömre barabar bolan 99 ýyllyk ýer bölekleriniň paýlanylyp berilmegidir. Ýerleriň hakyky eýelerini tapmagydyr. Ilki bilen, 99 ýyllyk ýer barada Döwletnamany aldyňmy, soňra önümçiligi guramak üçin serişde, has takygy, enjam, tehnika gerek. Bu babatda seni goldaýan ýene bir Karar — döwrebap tehnikalary satyn almak üçin banklarda ýeňillikli pul karz serişdeleriniň berilmegidir. Ine, şeýle ýardamlar saňa ummasyz mümkinçilikleriň gapysyny açýar. Netijede, hem-ä döwlet baýaýar, hem-de halal zähmetiň bilen saňa halal baýamaga giň ýol açylýar. Her bir hususyýetçiniň döwletiň ösüşine goşandy ýurtda bolelinligiň berk sütünini döredýär. Şeýle telekeçilerimiziň birnäçesi geçen hepdäniň içinde Arkadag Prezidentimiziň ak pata bermegi bilen, önümçilik desgalaryny — kämil ýyladyşhanalar toplumyny açdylar. Bu milli Liderimiziň Kararlarynyň esasynda durmuşa geçirilen döwrebaplyklardyr.

37750 tonna pomidor eksport edildi


«Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» ýylynyň üstünligi ondan öňki ýyl bilen deňeşdirilende, eksport möçberi 70 göterim artypdyr. Şu ýylyň geçen iki aýynyň içinde bolsa, 16 müň tonna ter pomidor beýleki döwletlere iberildi. Gök önümleri ösdürip ýetişdirmekde deňi-taýy bolmadyk ýyladyşhanalaryň açylyş dabarasynda hormatly Prezidentimiziň aýdan bu sözleri her birimiziň ýüregimize jüňk boldy. Şeýle sepgit döwletiň ykdysadyýetinde taryhy ösüş dälmi, eýsem?! Biz muny ozaldan bäri bereket eçilýän ýyladyşhanalaryň mysalynda aýdýarys. Üstümizdäki ýylyň 25-nji martynda ýurdumyzyň ähli welaýatynda açylyp, ulanylmaga berlen ýyladyşhanalaryň geljekde nähili ösüş getirjekdigi hakynda oýlananyňda bolsa, öňümizde belentden belent basgançaklaryň garaşýandygy kalbyňy biygtyýar buýsanç duýgularyna besleýär. Täze açylan Ahal welaýatynyň Kaka etrabyndaky ýyladyşhananyň 2000 tonna, Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabyndaky ýyladyşhananyň 875 tonna, Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy şäherindäki ýyladyşhananyň 500 tonna, Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabyndaky ýyladyşhananyň 1250 tonna, Lebap welaýatynyň Çärjew etrabyndaky ýyladyşhananyň 2125 tonna, Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabyndaky ýyladyşhananyň 2000 tonna ýyl boýunça önümlilik kuwwatlyklary bar. Jemi alanyňda, bir ýylda 8750 tonna pomidor öndüriler! Bu taryhy ösüş ahyry! Sözbaşyda görkezilen görkezijiniň artmagynda bu ýyladyşhanalaryň ähmiýetiniň örän uludygyny, ykdysadyýetimizde möhüm orun eýeleýändigini näçe beýan etseňem bärden gaýdýar. Şol gün hormatly Prezidentimiziň sowgat bermeginde ýyladyşhana hojalyklarynyň her biri täze «John Deere» tehnikalary bilen hem üpjün edildi.

Ilik-düwme sanlylaşdyrylan toplum


Ömür dowamlylygynda her bir ynsanyň ýüreginde müdimi möhürlenen belli bir günler, aýlar, ýyllar bolýar. Şol senelere aýratyn garaýyş bilen uly many berilýär. Bu ýaşaýşa bolan höwesi artdyryp, durmuşa aýratyn bir röwüş çaýýar. Ine, şeýle seneleri, ýatdan çykmajak günleri hormatly Prezidentimiz bize ýene bagyş etdi. Biziň durmuşymyzyň täsirliligini artdyrdy. Halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň yzygiderli ýokarlanýan şu pursatlarynda, merjen paýtagtymyz Aşgabadyň 140 ýyllyk baýramyna, şanly Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllyk toýuna barylýan günlerde ýurdumyzyň ümzügi diňe öňe bolup, ösüşlerden ösüşlere barýar. Käbir döwürler bolýar, bir taslamany durmuşa geçirmek üçin 10-12 ýyl gerek bolýar. Şeýle bir döwürler bolýar, 10-12 taslamany bir ýylda durmuşa geçirip bolýar. Biz nähili bagtly raýatlar! Biz taryhyň iň bagtly döwürleriniň birinde ýaşaýarys. Amala aşyrylýan iri taslamalar, açylyp, ulanylmaga berilýän döwrebap ýyladyşhanalar, çynlakaý oturyp pikirlenäýmeseň, barmak büküp sanardan çensiz kän. Çünki bu döwrüň öňbaşçysynyň — milli Liderimiziň bagt atly altyn açary bar. Bu açaryň halkymyzy bagta atarmakda açmaýan gapysy ýok.. Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Duşak şäherçesindäki ýyladyşhananyň açylyş dabarasy. Ýyladyşhana barylýan ýoluň ugrunda ýurdumyzyň telekeçileriniň öndürýän dürli önümleri sergilendirilipdir. Her biri ünsüňi özünde egleýän bol bereketleri synlap barşymyza «Oguz ýol» hojalyk jemgyýetiniň guran 8 gektardan ybarat bolan ýyladyşhanasynyň girelgesine bardyk. Gapylar awtomatik usulda açyldy. Içi ses-üýnsüz ýyladyşhananyň bosagasyndan ýaňy bir ätledik welin, ol göýä bizi garşylaýan ýaly batly güwwüldäp başlady. Onýança-da, hatar-hatar uzap gidýän pomidor şitilleriniň arasyndan çykan ýaş ýigit bize tarap ýöneldi. Ýanymyza gelip, «Hoş geldiňiz!» diýip, bizi mähirli garşylady we ol: — Bu sese aýyplaşmaweriň, ýyladyşhananyň ähli ýerinde duýujy datçikler oturdyldy. Önümçilik desgasynyň gapylary açylsa, goşmaça enjamlar işläp başlaýar. Ýyladyşhananyň içindäki durnukly ýylylygy, belli bir çyglylygy saklamak «onuň borjy» — diýip, bizi ýene-de birnäçe aýratynlyklar bilen tanyşdyrmaga durdy... Ýaş ýigit mamla! Hakykatdan hem, ýyladyşhananyň niresine seretseň, döwrebaplyklar mese-mälim gözüňe ilip dur. Awtomatik usulda dökün bilen suwy bir wagtda, kadaly berýän turbajyklar şitil düýplerine sünjülipdir. Haýsy ösümlik setirinde yzgaryň az ýa köplügi, haýsy pomidor şitiliniň ösüşi kadaly ýa-da pes — muny göni kompýuteriň monitory saňa aýan edip dur. Üçegi ynsan eli degmesiz ýyladyşhananyň içiniň we daşarynyň howasyna görä, özi açylyp-ýapylýar. Hasyly ýere düşürmezden, el güýji ulanmazdan, ýyladyşhananyň içinden çykarmak mümkinçiligi-de gurnalypdyr. Şeýlelikde, ýyladyşhananyň ýagdaýyna hünärmenler sanly kompýuteriň üsti bilen ähli gözegçiligi alyp barýarlar. Hormatly Prezidentimiziň ak pata bermegi bilen beýleki welaýatlarymyzda hem ulanyşa berlen ýyladyşhanalarda agzalan mümkinçilikleriň hemmesi bar. Bu döwlet Baştutanymyzyň sanly ulgam babatdaky başlangyjynyň şu günki şöhlelenmesidir.
Azat JEPBAROW,
BEREKETLI TOPRAK


dowamy

AJAÝYP ESERIŇ DIL BAÝLYGY

Milli Liderimiziň «Türkmen alabaýy» atly kitabynda milli gymmatlygymyz bolan türkmen alabaýlary barada gymmatly maglumatlar berilýär. Gahryman Arkadagymyzyň bu kitaby türkmen diliniň gadymy sözleriniň işjeň ulanylandygy bilen tapawutlanýar. Eserdäki getirilýän maglumatlar özüniň akgynlylygy, sadadan çuň beýan edilmegi bilen kitabyň täsirini has-da artdyrýar. Şeýle-de, ajaýyp eser ösüp gelýän ýaş nesilleri watansöýüji, zähmetsöýer ruhda terbiýelemekde we milli gymmatlyklarymyzy hem-de ene dilimiziň gadymylygyny içgin öwretmekde wajyp ähmiýete eýedir. Gahryman Arkadagymyzyň jöwher paýhasyndan kemala gelen «Türkmen alabaýy» atly kitaby ýokary çeper mazmuny we gadymy türkmen sözlerine baýlygy bilen tapawutlanýan gymmatlykdyr. «Türkmen alabaýy» atly kitabyň «Dünýä abadanlyk nuruny saçsyn!» diýen bölüminde şeýle mysallar getirilýär: «...Ata-babalarymyz «wepalylyk», «batyrlyk», «merdanalyk», «edermenlik» manysyndaky ýüzlerçe jümläni aýdanlarynda hem bu sözlere aýratyn labyz, äheň, özboluşly söýgi beripdirler». Labyz — ýakymly, mylaýym äheňde çykýan ses, owaz. Äheň — 1.Heň, labyz; 2.Sazlaşma, owaz sazlaşygy, mylaýym; 3.Gepleýiş öwüşgini, mazmuny. Kitabyň «Ilkinji hem ynamdar syrdaş» bölüminde aşakdaky birnäçe mysallary görkezmek bolar: «Tebigata aňly-düşünjeli gatnaşygyň adamlara nähili uly öňegidişlikli gurbat berendigi mälim». Gurbat — adamyň güýç-kuwwaty, ragbaty, ysgyn-deramaty. Bölümiň 39-njy sahypasynda: «Yşk derdinden ýaňa halys egbarlan ýigit aşyk gyzynyň iň bolmanda jemalyny görmek umydy bilen öz ýetişdiren Akguş atly alabaýyny şol obanyň adamlaryna sowgat bermek kararyna gelýär». Egbarlamak — ebgarlamak — horlanmak, tapdan düşmek, haly gaçmak. Ýene şol sahypada: «Gökdäki dilegi ýerde gowşan ýigit wagtal-wagtal öz ýetişdiren alabaýynyň halyndan habar almaga baryp, magşugyny görmegiň hem ebeteýini tapypdyr». Ebeteý — bir hereketi, işi we ş.m. ýerine ýetirmek üçin başarnyk, usullylyk, ugur-ýoluny, tärini bilmek. Bölümiň 46-njy sahypasynda: «Eziz il-halkym! Siziň her biriňiziň edil haýsydyr bir sowalyň jogabyny tapmaga mübtela danyşment kişi ýaly bolup, irginsiz gözlegde bolmagyňyzyň adamzadyň rahat geljegi üçin möhümdigine pugta ynanýaryn». Mübtela — derdeser, başagaý, bagly, gümra. Danyşment — ylymly, bilimli, bilimdar, dilewar. Kişi — adam, ynsan. Bölümiň 47-nji sahypasynda: «Ir döwürler garry öýümiziň töwereginde ýaşaýan tapbiler gojalaryň biri alabaý itimiz hakynda: «Alabaýyň zandynda bar. Onuň özi bilýär näme etmelidigini» diýip aýdypdy». Tap — ýagdaý, hal, saglyk derejesi. Eseriň 89-njy sahypasynda: «Ýöne her bir taglymata özüň bolup, aňyňda saldarlap, pähimli çemeleşmegi başarmagyň lazymdyr». Lazym — derkar, zerur, gerek. Kitabyň 99-njy sahypasynda: «...Ýene-de şu pikiri aýtmak wajypdyr: taryhda halklaryň nirede we haýsy sebitlerde kemala gelendigini anyk kesgitlemek örän müşgil işdir». Müşgillik — müşgil ýagdaý, agyr ýagdaý, kynlyk, kynçylyk, müşgilçilik. 104-nji sahypada: «...Howp abanan wagtynda olaryň biri süriniň duşmanyny gaýtarýar, beýleki biri süriniň tazygmagyna ýol bermeýär, üçünji biri beýlekilere näme kömek etmeli bolsa, gaýym durýar». Tazykmak — ürküp gaçmak, ürküp baş bermän gitmek, ürküp, gaçyp gitmek. 106-njy sahypada: «...Gumuň içinde, çola bir öýe baran myhman, çala ardynjyraýar-da, öýüň serpigini galdyrýar». Serpik — gara öýüň tüýnüginiň üstüne ýapylýan keçe, serpme. 108-nji sahypada: «...Alabaýyň destgir, ýagny elden tutan, kömekçi, ýardam beriji hökmündäki başarnygy ýurdumyzyň bilim hem-de saglygy goraýyş edaralarynda göz öňünde tutulsa, maksadalaýyk bolar diýip pikir edýärin». Dest — el, gol. Ýene şol sahypada: «Alabaý itleriniň batyllara ýolgörkeziji bolup bilýändigi hakynda hem aýdylýar». Batyl — görmekden mahrum, kör. 132-nji sahypada: «...Alabaýyň mähnet uly kellesi, öküziňki ýaly aýaklary, dolmuş göwresi hakynda ýazyjylar ýazýarlar». Mähnet — örän ullakan, gabarasy uly, ägirt uly, äpet. 144-nji sahypada: «...Ine, şu gürrüňleriň magadyna ýetmek üçin, alabaýy janly muzeýdäki ýolbarsyň ýanyna eltipdirler diýip eşidipdim». Magat — anyk, açyk, äşgär. 149-njy sahypada: «Iti gylyksyz, ili biliksiz» diýen nakyl alabaýyň häsiýetiniň adamkärçiligiň çelgisine laýyk gelýändigini kemsiz aýan edýär». Çelgi — ýolsuz ýerlerde azaşmazlyk üçin goýulýan ýol görkeziji bellikler. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen alabaýy» atly ajaýyp eseri ýaş nesillere diňe bir alabaý itleriniň we olaryň umumy gurluş aýratynlyklarynyň manysyny öwrenmek üçin däl-de, eýsem, şol eseriň üsti bilen türkmen dilimiziň gadymy sözleriniň irki döwürlerde ulanylyşyna we many-mazmunyna içgin düşünmek üçin hem gymmatly gollanmadyr.
Saparmyrat ANNAMUHAMMEDOW,
S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň mugallymy.


dowamy

Туркменский сельскохозяйственный университет осваивает преподавание на английском

Интересную инициативу внедрили в образовательный процесс в Туркменском сельскохозяйственном университете – с некоторых пор отдельные занятия по специальностям проходят полностью на английском языке. Это сделано и в поддержку изучения иностранных языков туркменскими студентами в целом, и для более глубокого вовлечения будущих профессионалов в мир международной научной и отраслевой информации. Занятия на английском проходят по таким направлениям, как ветеринария, текстильное производство, экономика сельского хозяйства, пищевая промышленность, гидромелиорация, механизация сельскохозяйственной отрасли, агрономия и экология. Это помогает студентам лучше разбираться в международной терминологии, понимать отличия формулировок и значения ряда терминов, что в будущем послужит их более эффективному общению с зарубежными коллегами. Перед тем, как ввести англоязычные занятия, преподаватели вуза сами прошли специальные языковые курсы в течение нескольких лет и отлично справились с довольно сложной задачей. Одна из главных целей этого проекта — соответствие отечественных вузов мировым стандартам образования и содействие их внесению в мировые университетские рейтинги. Для закрепления результатов и стимулирования дальнейшего процесса в этом направлении в ТСХУ проводятся Недели английского языка и различные конкурсы. Недавно состоялся очередной конкурс презентаций, когда свою специальность представляли сами преподаватели. В конкурсе приняли участие 44 преподавателя, а их уровень английского оценивали специалисты из Туркменского национального института мировых языков имени Д.Азади и Международного университета гуманитарных наук и развития. Принималось во внимание также использование современных методов преподавания, доходчивость учебного материала для аудитории и общее содержание презентаций. В апреле уже планируется провести подобный конкурс среди студентов, которые вместе со своими преподавателями с огромным энтузиазмом сейчас готовятся к этому испытанию.
Курбан КАСЫМОВ


dowamy

Nowruz geldi Arkadagly ilime

Tebigata täzeden jan berip, Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany ýylynda, Garaşsyz Diýarymyza mübärek gadamlaryny basyp gelen bahar pasly toý-baýrama baý pasyllaryň biridir. Dabaraly tutulýan şol toý-baýramlaryň iň gadymylarynyň biri-de, Nowruz baýramydyr. Halkara derejesinde bellenip geçilýän Nowruz baýramçylygy öz gözbaşyny müňýyllyklardan alyp gaýdýar we dünýäniň birnäçe döwletlerinde bellenilip geçilýär. Taryhçy alymlaryň bellemegine görä, Nowruz Gündogarda biziň eýýamymyzdan öňki döwürlerden bäri halk arasynda ýörgünli bolupdyr. Nowruz “now” – “täze”, “ruz” – “gün” diýmegi aňladyp, “Täze gün” manysyna eýedir, ýagny täzeden janlanyşyň başlanýandygyny aňladýar. Gadym döwürlerde adamlar nowruz gününde şaman oduny ýakyp, onuň üstünden böküpdirler. Olar şeýle etmek bilen, adamlaryň arasynda agzalalyk döredýän, gaharyň-gazabyň we öýke-kinäniň, şeriň eýesi bolan al-arwahdyr, jynlary kowupdyrlar. Şol gün öýkeläniň öýkesi ýazylypdyr. Adamlar dogan-garyndaşlaryna, goňşy-golamlaryna, ýakyn-ýadyna görme-görşe barypdyrlar. Naz-nygmatly desterhanlar giňden ýazylyp, dürli tagamlar taýýarlanylyp, birek-birege hödür-kerem edilipdir. Toý saçagynyň başyna jemlenen märeke Täze ýylyň bereketli, rysgally ýyl bolmagyny arzuw edipdirler. Ylaýta-da, ýaşlar köpçülikleýin aýdym aýdypdyrlar, şygyr okapdyrlar, dürli milli oýunlary ýerine ýetiripdirler. Häzirki ajaýyp döwrümizde hem “Nowruz “ baýramyny ähli Gündogaryň halklary bilen bir hatarda türkmen halky hem her ýylyň 21-22-nji martynda uly dabara, şatlyk-şowhun bilen belläp geçýärler. Eždatlarymyzyň bu senäni Täze ýylyň birinji güni hökmünde bellemeginiň iň täsin galdyryjy ýeri-de, şol gün gije bilen gündiziň uzynlygynyň deňleşmegidir. Olaryň ýörite ulgamlaşdyrylan, ýagny bir galyba salnyp tertipleşdirilen milli senenamalary bolupdyr. Müneçjimler ýyldyzlar toplumynyň ýerleşişi boýunça müçenamalary düzüpdirler. Muňa mysal edip “Şemsi” ýyl hasabyny getirse bolar. Şemsi sözi ýyl diýmegi aňladýar, bu ýyl hasaby Hamal aýynda, ýagny 22-nji martdan başlanýar.Taryhy maglumatlara görä türkmen çomrylary şemsi kalendary boýunça ekerançylyk işlerini alyp barypdyrlar. Şeýle-de çarwalar bolsa ýazlaga çykypdyrlar. Bu bolsa ata-babalarymyzyň atmosfera, ekologiýa, astronomiýa ýaly tebigy ylymlardan baş çykaryp bilen zehinli adamlar bolandygyna aýdyň güwä geçýär. Nowruzda bugdaý maýsasyndan taýýarlanan semeniniň birek-birege hödür edilmeginiň hem aýratyn manysy bar. Ýörite taýýarlanylýan semeniniň özboluşly süýjümtik tagamy bar. Munuň özi her bir ynsanyň bir-biri bilen süýjülikde, agzybirlikde gatnaşmak baradaky meýilleriniň nyşany bolup durýar. Nowruz hakda, il-güniň garagyşdan sag-aman çykyp, täze gelen ýyla uly umyt, ak arzuw besländigi “Ýylyň gelşi Nowruzyndan belli”, “Nowruzdan soň gyş bolmaz, mizandan soň – ýaz” we “Nowruz geçiň şahyny ezse, hasyla garaş” diýen nakyllarda teswirlenýär. Aksakal gojalar ol döwüre “togsan dolup ýere ýyly giren wagty” diýip at berýärler. Ýene-de “Nowruzyň gaýynda, togsanyň haý-haýynda” diýen nakylam bar. Elbetde, Nowruz bilen bagly rowaýatlar, aýdymlar, aýtgylar barmak basyp sanardan kän. Olaryň ýaş nesli milli ruhda terbiýelemekde ähmiýeti örän uludyr. Umuman, Gündogar halklarynyň arasynda Täze ýylyň ilkinji güni hasaplanýan Nowruz dostlugyň, agzybirligiň toýudyr, şeýle hem täze-täze arzuwlara ruhlandyryjy ajaýyp baýramdyr. “Türkmenistan-parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany ” ýylynyň esasy aýratynlygy Bahar paslynyň mylaýym ýyly howasynyň ýylamagynyň öňkülerden ir gelmegi, ygalyň köp ýagmagy aýdyň mysalydyr.Täze oba hojakyk ýylynda ýere atan tohumyňyz müňläbersin ezber babadaýhanlarymyz! Biz milli däp-dessurlarymyza uly sarpa goýýan hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe her bir güni üstünliklere beslenýän eziz Diýarymyzyň ösüşlerine buýsanýan mähriban halkymyzy Nowruz baýramy bilen tüýs ýürekden gutlaýarys!
Hemra Kakajanow
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň uly mugallymy


dowamy

Kiwi agajyny ösdürip ýetişdirmek meýilleşdirilýär

Ata Watanymyzda dürli ösümlikeri ösdürip ýetişdirmäge, olardan datly miwedir ir-iýmişleri we gök-bakja ekin önümlerini almaga uly mümkinçilikler bar. Şoňa görä-de, biziň tebigatymyzyň ýabany ösümlik dünýäsi hem örän köpdürlüligi bilen tapawutlanýar. Ygally ýyllarda bahar aýlary dagetek düzlüklerinde, çöllük we sähra meýdanlarynda ýuwa ösümliginiň agdyklyk etmegi soganyň mekanydygyny aňlatsa, türşegiň bolmagy gawunyň, garpyzyň, ýabany sülebaşyň bolmagy süläniň, arpagan bolsa arpanyň, bugdaýyň ýabany görnüşleriniň bolmagy ak bugdaýyň watanydygyny ýene bir gezek subut edýär. Şeýle hem eziz Diýarymyz özge ýerlerde gaýtalanmaýan dürli görnüşdäki ir-iýmişleriň, şirindenşeker miweleriň watanydyr. Mähriban ene topragymyzda öz Watanymyza mahsus bolan ekinlerden başga-da, gaýry ýurtlardan getirilip ekilýän, asla toprak-howa şertleri düýbünden başga bolan pürli agaçlar — eldar sosnasyny, možžewelnik, kiparis we tuýa arçasy ýaly agaçlaryň tohumyny ýygnamak, olary ösdürip ýetişdirmek tärlerini işläp düzmek ýa-da ozal ýabany ösýän meýdan ekinleri bolan türkmen arçasyny, ak sazagy, gyzyl gülälegi, üzärligi, göýüli ekerançylyk medeniýetine salmakda uly işler geçirilýär. Lebap welaýatynyň çäginde ösdürilip ýetişdirilýän, watany Gündogar Aziýa bolan Pawloniýa agajyny muňa mysal getirmek bolar. Bu agaç köp kislorod bölüp çykarmak bilen, howany arassalaýar we ýeňil gurluşyk senagaty üçin çig mal bolup hyzmat edýär. Mundan başga-da, welaýatyň çäginde gawun agajynyň birnäçe ýyldan bäri hasyly alnyp gelinýär. Miweli agaçlar dagetek eňňitlerinde damja usuly bilen suwarylýar. Günüň göni şöhlesinden we guşlardan goramak üçin tor bilen örtülen bag görnüşlerinden hasyl alyp başladylar. Ýyladyşhanalarda ozaldan meşhurlyga eýe bolan limondyr greýfrut agaçlary we dürli görnüşli kömelekler (şampinýon, weşanki), pomidor, hyýar, süýji burç, badamjan, ýertudanasy giňden ösdürilip ýetişdirilýär. Ýyladyşhanalarda ösümlikleri sortuna laýyklykda ösdürip ýetişdirmegiň tärleri (gidroponika, dökünleri suw bilen bermek we ş.m.) ulanylýar. Geljekde oba hojalyk özgertmeleriniň çäginde türkmen telekeçileriniň kiwi agajyny ösdürip ýetişdirmegi, ýer hozunyň (arahis) gerimini giňeltmegi meýilleşdirýändikleri begendiriji habarlaryň biridir.
Muhammetmyrat HOJAMUHAMMEDOW
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň mugallymy


dowamy

ÝURDUMYZDA 2 MÜŇ 100 TONNA PILE ÖNDÜRILER

12-nji martda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow sanly ulgam arkalyTürkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň nobatdaky mejlisini geçirdi. Onda döwlet durmuşyna degişli möhüm meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy we käbir resminamalaryň taslamalaryna garaldy. Mejlisiň dowamynda Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary E.Orazgeldiýewe söz berildi. Wise-premýer ýurdumyzyň ekerançylyk meýdanlarynda alnyp barylýan möwsümleýin oba hojalyk işleri, azyk bolçulygyny üpjün etmek maksady bilen durmuşa geçirilýän çäreler barada hasabat berdi. Şu günler ýurdumyzyň ak ekin meýdanlarynda ideg işleri, mineral dökünler bilen iýmitlendirmek, ösüş suwuny tutmak agrotehniki kadalara laýyklykda alnyp barylýar. Halkymyzy dürli görnüşli gök önümler bilen üpjün etmek boýunça zerur çäreler görülýär. Gök ekinlere, şol sanda irki ýeralma we sogana degişli ideg işleri dowam edýär. Şol bir wagtyň özünde beýleki gök we bakja ekinlerini öz wagtynda ekmek üçin degişli işler alnyp barylýar. Şeýle hem wise-premýer pile öndürmek möwsümine görülýän taýýarlyk işleri barada hasabat berdi. Şunuň bilen baglylykda, döwlet Baştutanymyzyň garamagyna degişli Kararyň taslamasy hödürlenildi. Oňa laýyklykda, Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrligi tarapyndan welaýatlaryň häkimlikleri bilen pile öndürmek boýunça şertnamalary baglaşmak hem¬de ýurdumyzyň daýhan birleşiklerini we beýleki pile öndürijilerini ýüpek gurçugynyň ýokary hilli tohumlary bilen üpjün etmek meýilleşdirilýär. Şu ýyl ýurdumyz boýunça 2 müň 100 tonna pile öndürmek göz öňünde tutulýar. Hormatly Prezidentimiz hasabaty diňläp, ýurdumyzda azyk bolçulygyny berkitmek, ilaty ter gök we bakja hem¬de özümizde öndürilen beýleki oba hojalyk önümleri bilen üpjün etmek boýunça öňde durýan wezipeleriň üstünlikli ýerine ýetirilmeginiň wajypdygyna ünsi çekdi. Şeýle hem milli Liderimiz ak ekinlere edilýän ideg işleriniň ýokary hil derejesine laýyk gelmelidigini, gowaça ekişine toplumla¬ ýyn esasda taýýarlyk görülmelidigini belledi. Munuň özi bugdaýdan we «ak altyndan» bol hasyl almakda möhüm ähmiýete eýedir. Döwlet Baştutanymyz öňde durýan wezipeleri üstünlikli ýerine ýetirmek üçin obasenagat toplumynyň ösüşine, ýer serişdelerinden rejeli peýdalanmak meselelerine ylmy taýdan esaslandyrylan usullar arkaly çemeleşilmelidigini, iş ýüzünde täzeçil tehnologiýalaryň işjeň herekete girizilmelidigini belläp, bu babatda wise¬premýere anyk görkezmeleri berdi. Hormatly Prezidentimiz 2021¬nji ýylda pile öndürmek hakyndaky Karara gol çekip, ony elektron resminama dolanyşygy arkaly wise¬premýere iberdi we ýüpekçi¬kärendeçileriň dokma toplumy üçin gymmatly çig maly taýýarlamak boýunça şertnamalaýyn borçnamalaryny üstünlikli ýerine ýetirmekleri üçin ähli zerur şertleri döretmegi tabşyrdy. Mejlisde döwlet durmuşynyň beýleki birnäçe möhüm meselelerine hem garaldy we olar boýunça degişli çözgütler kabul edildi.
«Bereketli toprak»


dowamy

Milli gymmatlygymyzyň şanyna uly toý tutular

Halkymyzyň arasynda aýdylýan “It geldi, gut geldi”, “Itim-gutum” diýen jümleler türkmenleriň alabaý itlerini durmuşymyzyň aýrylmaz bölegine öwrendiklerini alamatlandyrýar. Milli Liderimiziň tagallalary bilen döredilen Halkara «Türkmen alabaý itleri» assosiasiýasy häzirki döwürde dünýäde uly gyzyklanma eýe bolan, daş keşbi we özüni alyp barşy bilen beýleki tohum itlerden has tapawutlanýan alabaýlaryň müňýyllyklardan gelýän şöhratly ýoluny dowam etdirip, nesilden¬nesle geçirmeginde möhüm ähmiýete eýedir. Ahal welaýatynyň Akbugdaý etrabynyň çäginde döredilen “Türkmen alabaý itleri” hojalyk jemgyýetiniň binalar toplumynda we «Weterinariýa» bejerişhanasynda mälim bolşy ýaly, dürli ýaşdaky itleriň onlarçasy saklanylýar. Bu ugurdaky işleriň ählisi ylmy esasda alnyp barylýar. Hormatly Prezidentimiziň jöwher paýhasyndan we ýiti zehininden dörän, öz halkyna 2019¬njy ýylyň sentýabrynda, Halk Maslahatynyň öňüsyrasynda sowgat eden «Türkmen alabaýy» atly ajaýyp kitaby hünärmenlere, alymlara gollanma bolup hyzmat edýär. Türkmenistanyň çäklerinde Altyndepede, Goňurdepede, Nusaýda geçirilen gazuw¬agtaryş işleriniň netijesinde ýüze çykarylan arheologiýa tapyndylary alabaýlaryň tohumlarynyň iň gadymylarynyň biridigini tassyklaýar. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda türkmen alabaýynyň dünýädäki şan¬şöhratyny has¬da belende galdyrmak we milli itşynaslygy ösdürmek hem¬de kämilleşdirmek maksady bilen, Türkmen alabaýynyň baýramyny döretmek we ony Türkmen bedewiniň milli baýramy bilen bilelikde her ýylyň aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde bellemek barada, şeýle¬de itşynaslary sylaglamak maksady bilen, hormatly atlary döretmek hakynda hem¬de «Ýylyň türkmen edermen alabaýy» medalyny döretmek hakynda kabul eden resminamalary türkmen alabaýyna, itşynaslara goýulýan sarpany aňladýar. Aşgabat şäheriniň Olimpiýa şäherçesiniň «Sport» myhmanhanasynyň mejlisler zalynda geçirilen hoşallyk maslahatynda çykyş eden alymlar, hünärmenler, mugallymlar we hususy itşynaslar döredilip berilýän mümkinçilikler üçin Gahryman Arkadagymyza özleriniň hoşallyklaryny bildirmek bilen, bu ugurda janypkeşlikli zähmet çekjekdiklerini, munuň üçin bolsa ähli şertleriň döredilendigini uly buýsanç bilen aýtdylar. Alabaýlaryň gözellik bäsleşiginiň we päsgelçilikden geçmek boýunça türkmen alabaýlarynyň arasynda geçiriljek bäsleşikler, itşynaslara dakyljak hormatly atlar, ýeňiji alabaýlara dakyljak medallar olaryň geljekde has¬da kämilleşmeginde, dürli gulluklarda ulanyp boljak mümkinçiliklerini has¬da giňelder, itşynaslaryň, alabaýlaryň janköýerleriniň sanyny köpelder. Milli itşynaslygy ösdürmekde we kämilleşdirmekde giň mümkinçilikleri döredip berýän hormatly Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak, belent başy aman bolsun!
Italmaz SAPARLYÝEW
S.A.Nyýazow adyndaky
TOHU-nyň kafedra müdiri, professor


dowamy

HALK DÖREDIJILIK ESERLERINDE TÜRKMEN ALABAÝYNYŇ KEŞBINIŇ ŞÖHLELENIŞI

Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary bilen Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe milli gymmatlyklarymyza uly üns berilýär. Häzirki wagtda ýurdumyzda umumadamzat gymmatlygynyň aýrylmaz bölegine öwrülen, geljekki nesiller üçin taryhy-milli gymmatlyklarymyzy gorap saklamaga gönükdirilen uly işler amala aşyrylýar. Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary esasynda häzirki wagtda ýurdumyz tutuş dünýäde umumadamzat medeni gymmatlyklaryň iň köp saklanyp galan ojagy hökmünde tanalýar. Türkmen halky ençeme ýüzýyllyklaryň dowamynda maldarçylyk, ekerançylyk, senetçilik bilen meşgullanyp, bu ugurda dünýä nusgalyk işleri bitiripdirler. Ýabany haýwanlary eldekileşdiripdirler we olary hojalyk işlerinde giňden peýdalanypdyrlar. Tebigat, ösümlik we haýwanat dünýäsi bilen sazlaşykly ýaşaýşy ýola goýmagy abadan hem eşretli durmuşyň rowaçlanmagyna itergi beripdir. Şeýlelikde, türkmen halky ahalteke bedewleriniň ajaýyp nusgasyny, arwana düýesini, saryja goýnuny, alabaý itini ösdürip ýetişdiripdir, dünýä nusgalyk halylary şan-şöhrata eýe bolupdyr. Türkmenleriň asyrlar boýy kämilleşdirip, sungat derejesine ýetiren milli gymmatlyklarynyň biri-de, türkmen alabaýlarydyr. Gahryman Arkadagymyzyň milli taryhy-medeni gymmatlygyny açyp görkezýän “Türkmen alabaýy” atly kitabydyr. Hormatly Prezidentimiz bu kitabynda: “Alabaý – biziň milli buýsanjymyz. Alabaý biziň Watanymyzyň baýlygy. Ol biziň ata-babalarymyzyň döreden milli gymmatlygy. Ony gorap saklamak, ähli ajaýyplygy bilen geljek nesillere ýetirmek biziň borjumyz” diýip belleýär. Hormatly Prezidentimiziň bu kitabynda: “Ata-babalarymyzyň ýaşaýşynda özboluşly orun eýelän alabaý itleri gadymyýetiň tümligini aşyp şu döwre geldiler” diýip örän jaýdar belleýşi ýaly, türkmen alabaýlary özüniň döreýiş taryhyny gadymy döwürlerden alyp gaýdýar. Alymlaryň çaklamalaryna görä, türkmen alabaýlary ençeme müň ýyl mundan öň emele gelipdir. Altyndepeden dört müň ýyl mundan ozal jaýlanan alabaýyň ystyhanynyň, Jeýtun ýadygärliginden miladydan öňki bäşinji müňýyllyga degişli bolan türkmen alabaýynyň şekilleriniň tapylmagy, Nusaýdan alabaýyň keşbi şekillendirilen ritonlaryň, ýagny şabadalaryň tapylmagy hem onuň dörän döwrüniň gözbaşyny irki döwürlerden alyp gaýdýandygyny we halkymyzyň alabaý itine aýratyn sarpa goýup gelendigini tassyklaýar. Alabaýlaryň döreýiş taryhynyň gadymy bolşy ýaly, bu itler özüniň batyrlygy, gaýduwsyzlygy, asyllylygy bilen halk döredijilik eserlerinde hem özüniň şöhlelenmesini tapmagy başarypdyr. Ata-babalarymyz it bilen baglanyşykly “It geldi – gut geldi”, “Itiň agzy ala bolsa-da, möjek görende biriger”, “Iti bolmadygyň ýalagy bolmaz”, “Itiň yzynda bol, atyň öňünde”, “Goýnuň ýüňi – düşek, itiňki – guşak”, “Açyk gapydan it bakar”, “Adyl sakçylygy goýun itinden öwren”, “Är dogan ýerini küýsär, it – doýan ýerini”, “Ýolda azaşsaň, it üýren tarapa git” diýen ençeme ajaýyp nakyllary döredipdirler. Nakyllaryň döreýiş gözbaşynda bolsa haýsydyr bir waka, rowaýat, tymsal, erteki, hekaýat ýatyr. Gahryman Arkadagymyz “Türkmen alabaýy” atly kitabynda hem alabaý bilen baglanyşykly birnäçe nakyllaryň döreýiş taryhy bilen bagly rowaýatlary mysal getirýär: “Aýdyşlaryna görä, bir dananyň gapysynda mydama gazany gaýnap duranmyş. Bir günem onuň lasyrdap, töwerege ýakymly tagam ysyny saçýan gazanyny iti gelip haraplap gidýär. Adamlar gatyrganyşýarlar. Nahary ondan soň iýip boljakmy?! Azabyň reýgan bolmagy bähbide ýorulsa-da, birbada gynandyrýar. “It guşuň paýy bolsun” diýip, gazandaky nahary dökýärler welin, gazana zäherli ýylanyň düşeni aýdyň bolýar duruberýär. “Piriň itini hem bihal görme!” diýen aýtgy şonda döräpdir diýýärler”diýip belleýär. Gahryman Arkadagymyzyň kitabynda: “Türkmen iti üşände burnundan üşeýär. Ana, şol burun ýyly saklanylsa welin, onuň hüşgärligi, saklygy juda azalýar. Şonuň üçin hem sak, hüşgär bolsun diýen niýet bilen türkmen itleriniň guýrugy kesilýär. Seýle-de haýwanlarda guýruk dolandyrjynyň hyzmatyny ýerine ýetirýän eken. Tilkini göz öňüne getirip göräýiň. Uzyn guýrukly. Ylganda göni gitmän, sapalak atyp barýandyr. Şonuň üçin itleriň guýruklarynyň kesilmegi birbada iki hyzmaty, bir-ä – hüşgärligi, duýgurlygy, birem – ylganda edil ok ýaly atylyp, göni gidip bilmek hyzmatyny ýerine ýetirýär”. Türkmen halkynda “It burnundan üşär” diýen nakylyň döremegi şundan gelip çykýar. Alabaýlaryň batyrlygy, gaýduwsyzlygy hakynda birnäçe rowaýatlar döräpdir. Gahryman Arkadagymyz “Türkmen alabaýy” atly kitabynda alabaýlar hakynda birnäçe rowaýatlary getirýär. Şol rowaýatlaryň biri-de “Oguznama” dessanyndaky Gara Barak atly it baradaky gyzykly setirlerdir: “Bir gün ähli janly-jandaryň diline düşünýän Duman han öz itiniň möjekler bilen eden gürrüňüni diňläpdir. Möjekler öz aralarynda agşam sürä çozmak barada maslahatlaşypdyrlar. Duman hanyň Gara Barak atly iti olara: “Eger han maňa goýnuň gyzgyn guýruk ýagyny berse, siziň hiç biriňiz ýekeje guza-da penjäňizi uzadyp bilmez ýaly ederdim” diýip, jogap beripdir. Duman han gazanda gaýnap duran guýruk ýagyny alyp, itiniň öňüne oklapdyr. Onuň ýanyndaky egindeşleri bu ýagdaýyň sebäbini soranlarynda, ol “Eger kimdir birine ýagşylyk etjek bolsaň, ilki itiňden başla, eger it gamgyn bolmasa, biz hem gamgyn bolmarys diýipdirler. Şonuň üçinem itime guýruk berdim” diýip, jogap beripdir. Gije möjekler sürä çozupdyr. Gara Barak goýunlary bir jülgä gabap, ýeke özi möjekler bilen söweşe giripdir. Olaryň sürüni parçalamagyna ýol bermändir”. Bu rowaýatda hem ite guýruk ýagynyň berilmeginiň sebäbini Gahryman Arkadagymyz “Türkmen Alabaýy” atly kitabynda: “Möjegiň gany itiň dişlerine degse, itiň dişleri dökülýär” diýen gürrüňe görä, itiň dişleriniň dökülmezligi üçin goýnuň guýruk ýagy bilen naharlamak däbi ata-babadan gelýän eken” diýlip belleýär. Bu kitapda Gündogaryň beýik danasy Jelaleddin Rumynyň “Mesnewi” diwanyndan “Baraýsaň sen tötänden gapysyndan türkmeniň, işiginde itiniň ýatandygyny görersiň” diýen ajaýyp dürdäne setirler mysal getirilýär. Şu setirleriň özi hem taryhda her bir türkmen ojagynda alabaýyň bolandygyny tassyklaýar. Türkmen halkyndaky batyrlyk, gaýduwsyzlyk, edermenlik, asyllylyk ýaly ajaýyp häsiýetler türkmen alabaýlarynda jemlenendir. Alabaýynyň zandynda bar gowy gylyk-häsiýetleri nesilden-nesle geçip gelýän häsiýetleridir.
Akynýaz SAPARGELDIÝEW
Jemgyýeti öwreniş ylymlary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Aziýanyň merjeni sen- AŞGABAT

Hormatly Arkadagymyzyň baştutanlygynda Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe diýarymyzda binagärlik-gurluşyk pudagynyň döwrebap, milli aýratynlykda ösdürilmegine aýratyn üns berilýär. Milli Lidermiziň parasatly we öňdengörüjilikli ýolbaşçylygynda döwrebap ýaşaýyş-durmuş önümçilik maksatly desgalaryň gurluşygy ýokary depginler bilen alnyp barylýar. Gurulýan binalaryň ýokary hil derejesinde bolmagyna uly ähmiýet berilýär. Şoňa laýyklykda diňe bir Aşgabat şäherimizde däl-de eýsem ýurdumyzyň welaýatlarynda raýatlarymyz üçin oňaýly jaýlar we döwrebap durmuş maksatly binalar yzygiderli gurulýar. Ýurdumyzyň binagärlik gurluşyk pudagynda ýetilen belent sepgitleri merjen paýtagtymyzy mysalynda görmek bolýar. Bu günki günde şäherimiz Aşgabatda belent binalar, täze ýaşaýyş jaý toplumlary “Sebitiň binagärlik merjeni” diýip atlandyrylýan ak mermerli paýtagtymyzyň ajaýyp öwüşginidir. Gözümiziň alnynda gözelleşýän, gül açýan ak şäherimiz Aşgabat dünýäniň owadan, ekologik taýdan arassa ýaşamak we dynç almak üçin amatly şäherleriň hatarynda öz mynasyp ornuny tapdy. Hormatly Prezidentimiz binagärlik gurluşyk pudagynyň döwrebap ösdürilmeginiň kanunçylyk-hukuk binýadyna aýratyn üns berýär. Bu babatda 2015-nji ýylyň awgust aýynda “Şähergurluşyk işi hakynda”, 2017-nji ýylyň fewral aýynda bolsa “Binagärlik işi hakynda” Türkmenistanyň kanunlary kabul edildi.Ol kanunlar binagärlik, şähergurluşyk işleriniň hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny düzýär. Raýatlaryň ýaşaýşynyň, amatly gurşawynyň emele getirilmegine, binalaryň, desgalaryň we olaryň toplumlarynyň estetik täsirliliginiň, ygtybarlylygynyň gazanylmagyna gönükdirilendir. Ýurdumyzyň binagärlik-gurluşyk pudagynda daşary ýurt kompaniýalary bilen işjeň hyzmatdaşlyk gatnaşyklary alnyp barylýar. Hormatly Arkadagymyz “Türkmen telekeçileri ýurduň altyn gaznasydyr” diýip belläp geçýär. Şonuň esasynda türkmen telekeçilerine we işewürlerine döredýän giň mümkinçilikleriniň esasynda bu ugurda hususy kompaniýalaryň alyp barýan nusgalyk işleri öwgä mynasypdyr. Olaryň hatarynda “Ojar Aziýa”, “Beýik bina”, “Ajaýyp bina” beýleki hususy kompaniýalar paýtagtymyzda we welaýatlarda ýaşaýyş durmuş we önümçilik desgalarynyň birnäçesini gurup ulanmaga berdiler. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň ikinji mejlisinde Hormatly Prezidentimiz eden taryhy çykyşynda sözlän sözünde:”Aşgabat şäherini abadanlaşdyrmak boýunça hem uly işler amala aşyryldy. Nesip bolsa, ýene-de sanlyja ýyldan paýtagtymyzyň demirgazyk böleginde täze, häzirki zaman şäherini gurarys. Bu şäher döwrebap ýaşaýyş jaýlaryny, medeni-durmuş desgalaryny öz içine alýar. Şeýle hem bu ýerde işewürlik ýa-da dynç alyş ulgamlaryna bildirilýän talaplara laýyk gelýän innowasion we ýokary tehnologiýaly edaralar ýerleşer” diýip belledi. Bu “Şäher içinde şäher” ýörelgesi boýunça taslanylýan “Aşgabat-sity” adyna eýe bolan täze şäheriň hödürlenen taslamasynda 200-den gowrak binany öz içine alýan ägirt uly toplumy gurmaga bölünip berlen ýeriň umumy meýdany 744 gektara barabardyr. Dürli belentlikdäki – 12 gatdan 35 gata çenli diňe ýaşaýyş jaýlarynyň 180-sini, şolardaky öýleriň 17 müň 836 sanysyny, dolandyryş binalarynyň, hyzmat ulgamynyň edaralarynyň, medeniýet merkezleriniň, ýokary okuw mekdepleriniň hem-de beýleki durmuş maksatly desgalaryň toplumyny özünde jemleýän täze şäher peýda bolup, Gahryman Arkadagymyzyň ýolbaşçylygynda, ýakyn ýyllarda Aşgabadyň demirgazyk bölegini bezär. Ak şäherimiz Aşgabat bilimler ýurdy hökmünde hem diňe bir sebitde däl-de, eýsem dünýäde tanalýar. Gurmak, döretmek babatda taryhda yz galdyran türkmen halkynyň paýtagtynyň bu günki gün milli röwüşli binagärlik gurluşy ýer ýüzünde uly gyzyklanma döredýär. Gahryman Arkadagymyzyň belleýşi ýaly, ýurdumyzy durmuş-ykdysady taýdan ösdürmäge gönükdirilen maksatnama laýyklykda, 2019-2025-nji ýyllarda umumy bahasy 3,5 milliard manat bolan 205 sany umumy bilim berýän mekdebi, şeýle hem umumy bahasy 1,5 milliard manat bolan 165 sany mekdebe çenli çagalar edarasyny gurmagy göz öňünde tutulýar. Hormatly Prezidentimiz şu ýylyň 24-nji fewralynda Aşgabadyň 140 ýyllyk baýramyna taýýarlyk görmek hem-de ony mundan beýläk-de ösdürmek meselelerine bagyşlanan maslahat geçirdi. Onda Aşgabadyň ýurdumyzyň baş şäherini dünýäniň iň gözel we abadanlaşdyrylan şäherleriň birine öwürmek boýunça anyk wezipeleri öňde goýdy. Bu baýramçylyk türkmen halkymyzyň gatnaşmagynda uly dabaralara, aýdym-sazlara beslenip geçiler. Hormatly Prezidentimiziň paýtagtymyzy gülzarlyga, bagy-bossanlyga beslemek, seýilgähleriň, baglaryň sanyny köpeltmek baradaky tagallalary bilen ak şäherimiziň ekologiýa gurşawy günsaýyn gözelleşýär. Öz halkyna, ata Watanymyzyň tebigatyny ýürekden eziz görýän Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary netijesinde ýurdumyzyň baş şäheriniň abadanlaşdyrylmagyna, şäher gurşawynyň ekologiýa derejesiniň yzygiderli ýokarlandyrylmagyna uly üns berilýär.Ýurdumyzyň ilatynyň döwrebap ýaşamagy, döredijilikli zähmet çekmegi üçin amatly daşky gurşawy we şertleri döretmek, göwnejaý dynç almak babatda ähli şertler döredilýär. Gurulýan we gurlup ulanmaga berilýän durmuş maksatly binalaryň töweregini abadanlaşdyrmak, dürli görnüşli bezeg baglary, ajaýyp gülleri ekmekligiň ähmiýeti örän uludyr.
Baýramgylyç Orazgeldiýew
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Gidromeliorasiýa fakultetiniň Oba hojalyk meliorasiýalary kafedrasynyň mugallymy


dowamy

Насколько важно минеральное питание для повышения урожайности?

Туркменский сельскохозяйственный университет стал площадкой для очередной встречи представителей вуза, аграриев и предпринимателей страны, на которой обсуждались актуальные вопросы сельского хозяйства. Встречи в таком формате проходят каждую субботу, на них рассматривают и анализируют предложения, призванные поддержать сельхозпроизводителей и укрепить продовольственную безопасность страны. Основные вопросы нынешней встречи – понимание роли минеральных удобрений в жизни растений, их важности для повышения урожайности, улучшение показателей с рациональным использованием NPK (азот, фосфор, калий), повышение плодородия почв. Учредитель ХО «Тама агро» Керим Акмаммедов, выступив с докладом, ознакомил участников с производимой продукцией – сложными и комплексными удобрениями для питания важнейших сельскохозяйственных культур . Предприятие специализируется на производстве минеральных питаний – NPK подкормок, жидких комплексных удобрений, кормовой соли, йодированной пищевой соли, раствора полисульфида кальция, а также наполнителей для кошачьих туалетов. Завод мощностью до 60 000 тонн в год производит минеральное питание для удовлетворения нужд отечественного и зарубежного рынков. – Растения, почва и удобрения находятся в тесном взаимодействии. Однако несбалансированное питание может не только снизить продуктивность растений, но и ухудшить качество урожая, – говорит предприниматель. Урожай, как сказал Керим Акмаммедов, складывается из совокупности различных факторов: погодные условия, рациональное внесение минеральных удобрений, агротехнические мероприятия, качество посевного материала и др. При использовании современных технологий обязательно применение средств защиты, поскольку сорняки выступают основными конкурентами культурных растений. Туркменские аграрии, участвующие во встрече, отметили, что им было полезно услышать о правильном применении удобрений, питательных веществах и их разнообразном воздействии на сельскохозяйственные культуры. Также в ходе семинара, помимо существующих продуктов, обсуждались новые удобрения, которые можно производить из местного сырья
Orient.tm
Мяхри ЯГМУРОВА


dowamy

TOPRAK BEJERGISI — BOL HASYLYŇ ÖZENI

IEkerançylyk meýdanlarynyň medeniýetini gowulandyrmak, ekin dolanyşygyny ylmy esasda ýola goýmak, gowaça ekininden ýokary hilli bol hasyly almak üçin geçirilýän agrotehniki çäreleriň has kämil usullaryny ornaşdyrmak boýunça ýurdumyzda uly işler alnyp barylýar. Pagtaçylykda alynýan girdejini artdyrmagy bir gektardan alynýan hasyllylygy ýokarlandyrmagyň hasabyna gazanmak gerekdir. Munuň üçin gowaça ekinini ösdürip ýetişdirmekde ulanylýan çäreleriň her birini öz möhletinde we bildirilýän talaba görä geçirmegi gazanmaly. Her bir geçirilýän agrotehniki çäräniň gowaçanyň hasyllylygyny artdyrmakda belli bir goşandy bardyr. Her ýylky hasylyň düýbi gyş aýlaryndan tutulyp başlanýar. Şol döwürde geçirilýän her bir çäräniň talabalaýyk kadada geçirilmegi geljekki hasylyň ykbalyny çözýär. Ýer sürlüp, şüdügär edilen bolsa, düşýän ygalyň hasabyna emele gelen iri kesekleriň içine yzgar siňýär. Dekabr aýynda bolýan aýazyň netijesinde kesekler oňat doňýar. Fewral aýyndan howanyň maýlamagy bilen keseklerde emele gelen doň çözülip, iri kesekleriň pytrap owranmagyna getirýär. Munuň özi topragyň keseklilik gurluşynyň gowulaşmagyna ýardam edýär. Artykmaç tehniki çykdajylary etmezden topragyň hili gowulaşýar. Keseklilik gurluşy oňat bolan topraklarda gyşky, ir ýazky agrotehniki çäreleri geçirmek ýeňilleş¬ ýär. Halkymyzyň arasynda «Ýeri güýz sür, güýz sürmeseň ýüz sür» diýilmegi şu ýagdaýlar bilen baglydyr. Ýerleriň öz wagtynda we kada laýyklykda sürülmegi bol hasylyň girewidir. Häzirki günde önümçilikde belli bir derejede ünsden düşürilýän, ýöne ekerançylyk ýerlerimiz üçin, aýratyn¬da, köne suwarymly pagtaçylyk meýdanlarymyza zerur bolan çäreleriň biri hem topragy bejermekde çuň ýumşadyjylary ulanmakdyr. Gowaçanyň şol bir meýdanda uzak ýyllaryň dowamynda ekilip, tehnikalaryň basgylamagy, suwaryş suwlarynyň kömegi bilen topragyň dykyzlanmagy netijesinde sürümasty bölekde gaty toprak gatlagy emele gelýär. Gowaçanyň kök ulgamynyň kadaly ösmegi üçin topragyň dykyzlygy kub santimetrde 1,25 — 1,35 gram bolmaly. Aşaky gaty gatlakda şol görkeziji has ýokarlanýar, ýagny kub santimetrde 1,45 — 1,50 gram derejä çenli ýetýär. Gowaçanyň kök ulgamy bolsa 1,2 — 1,5 metre çenli ös¬ ýär. Kök ulgamynyň şeýle gaty gatlakdan geçip, aşaky gatlaklara gitmegine kynçylyk döreýär. Şeýle hem ýuwuş, tagt, ösüş suwlarynyň we hatarara bejerginiň netijeliligini peseldýär. Ýuwuş suwunda berilýän suwuň basyşy astynda topragyň düzümindäki dürli duzlar eräp, zeýkeş¬ lere gitmeli. Sürümasty gaty gatlagyň bolmagy suwuň zeýkeşlere çykmagyna päsgel berýär. Şeýlelikde, berilýän suwuň bugaryp ýitmegini artdyrýar. Meýdan topragynyň sürümasty gaty gatlagy ýumşadylsa, bu päsgelçilik azalýar we ýuwuş suwunyň netijeliligi ýokarlanýar. Topragy çuň ýumşadyjylar sürümasty gaty gatlagy 15 — 18 santimetre çenli ýumşadýar. Bu azalyň 3-5-7 azalçasy bolan görnüşleri bar. Gowaça meýdanlarymyzyň aglaba böleginiň orta we agyr toýunsow topraklara degişli bolandygy üçin, ol ýerlerde 5 azalçaly çuň ýumşadyjylara görä, 3 azalçaly çuň ýumşadyjylar oňat netije berýär. Ýöne 3 azalçaly çuň ýumşadyjylaryň iş öndürijiligi az bolýar. Bu iş kuwwatly «John Deere», «Case», «Claas» traktorlaryna dakylan «RIHTER» kysymly çuň ýumşadyjylar bilen ýerine ýetirilýär. Çuň ýumşadyjylary ulanmak üçin köp güýç sarp edilýär. Munuň özi çalgy we ýangyç ýaglarynyň köp mukdarda harçlanmagyna getirýär. Öndürijiliginiň azdygyny, çalgy we ýangyç ýaglarynyň köp harçlanýandygyny göz öňünde tutup, çuň ýumşadyjylary 3-5 ýyldan bir gezek ulanmak maksadalaýykdyr. Çuň ýumşadyjylar bilen sürümasty gaty gatlagyň ýumşadylmagy topragyň aşaky gatlaklarynyň howa çalşygyny oňatlaşdyrýar, gowaçanyň köküniň topragyň çuň gatlaklara aralaşmagyna ýardam edýär. Şeýlelikde, kök topragyň dürli gatlaklaryna gyradeň ýaýraýar we gowaçanyň suw üpjünçiligini ýokarlandyrýar. Bu bolsa, iýul, awgust aýlarynda öwüsýän epgek ýellerden özüni goramaga we hasyl synalarynyň gaçmagynyň öňüni almaga kömek edýär. Şeýlelikde, köp ýyllardan bäri ekin ekilip gelinýän ýerleriň toprak bejergisiniň agrotehniki kadalara laýyklykda geçirilmegi hasylyň ýokarlanmagyna ýardam eder.

Çarygeldi BABANYÝAZOW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň uly mugallymy


dowamy

Iň gadymy gül tapyldy

Amerikan alymy Dewid Dilçeriň pikirine görä, Ispaniýanyň kölleriniň düýbünde ösýän gül dünýäniň iň gadymy güli bolup biler diýlip hasaplanylýar. Beýle diýmäge «Monteschia Vidalii» diýlip atlandyrylýan gülüň müňden gowrak görnüşinde geçirilen barlaglar mümkinçilik berýär. Ösümlik, aslynda, suwotuna meňze¬ ýär, ýöne ol ýeke tohumly miwe¬de berýär. Üstesine¬de gülleýär. Şeýlelikde, oňa gül diýmäge doly esas bar. Alymlaryň pikirine görä, bu güllere çalymdaş ösümlikler örän gadymy bolmaly. Onsoňam, olar ilkinji gülüň rowaýaty häsiýete eýedigini hem aýdýarlar. Mundan ozal Hytaýda gabat gelnen «Arhifruktus» atly gül dünýädäki ähli gülleriň «nesilbaşysy» hasaplanylýardy. Alymlar «Monteschia Vidalii» gülüniň gögerip başlan döwründen bäri, takmynan, 130 million ýyl geçipdir diýen çaklamany öňe sürýärler.
Gowşut ŞADURDYÝEW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň mugallymy


dowamy

SOÝANYŇ ÄHMIÝETI ARA ALNYP MASLAHATLAŞYLDY

Geçen hepdäniň şenbe güni uniwersitetimizde soýa ösümligini ýurdumyzyň şertlerinde ösdürip ýetişdirmek barada alymlaryň, uniwersitetiň tejribeli mugallymlarynyň hem¬de oba hojalyk ugrundan işleýän telekeçi önüm öndürijileriň gatnaşmagynda giňişleýin maslahat geçirildi. Maslahatyň esasy maksady hormatly Prezidentimiziň belleýşi ýaly, daşary ýurt önümleriniň ýerini tutýan önümleriň sanyny we görnüşini artdyrmagyň hasabyna ykdysady ösüşi gazanmakdan, oba hojalygy bilen telekeçiligi hasda utgaşdyrmakdan, ýurdumyzda azyk bolçulygyny pugtalandyrmakdan ybarat bolup durýar. Soýa ykdysady taýdan peýdaly ekin bolup, biziň gurak howa şertlerimizde onuň her gektaryndan ortaça 3,5 – 4,0 tonna däne öndürip bolýar. Soýanyň aralyk ekin hökmünde ekilip, tejribe geçirilmegi netijesinde topragyň gurplulyk derejesini ýokarlandyr¬ ýan iýmit maddalary bilen baýlaşmagyna oňyn täsir edýändigi hem¬de onuň yzyna ekilen bugdaýyň her gektaryndan ortaça 2 – 3 sentner bugdaý hasylyny artyk alyp bolýandygy anyklanyldy. Biziň ýurdumyzda 2014 — 2016¬njy ýyllarda Daşoguz welaýatynyň S.A.Nyýazow adyndaky etrabynyň Sadulla Rozmetow adyndaky oba hojalyk paýdarlar hojalygynda we Ahal welaýatynyň Ak bugdaý etrabynyň çäginde ýerleşýän Ahal ylmy¬ önümçilik synag hojalygynda soýanyň «Garagum» sorty ekildi we onuň hasylyny däne ýygnaýjy kombaýn bilen ýygnap almak işleri geçirildi. Bu bolsa bir ýylda ortaça 110 – 150 litre çenli soýa ýagyny, 2,5 – 3 tonna çenli düzüminde belok, başga maddalar bilen çalşyp bolmaýan aminokislotalary we mallar, guşlar üçin iými alyp boljakdygyny görkezdi. Netijede, soýanyň topragyň gurplanmagyna oňaýly täsir edip, onuň däne hasyly ýygnalyp alnandan soň, toprakda galýan kök ösüntgileriniň düzüminde biologiki azotyň ýeterlik mukdarda saklanyp, soňky ekiljek ekinleriň hasyllylygynyň ýokarlanmagyna ýardam berýändiginiň geçirilen ylmy¬barlaglaryň esasynda anyklanylandygyny maslahata gatnaşyjylar belläp geçdiler.
Begli BURINOW, S.A.Nyýazow adyndaky TOHU-nyň talyby


dowamy